Nguyễn Tấn Đại

Ai đi buýt miễn phí?

Nguyễn Tấn Đại — 2026-04-13T11:23:16Z

Bài này đã được đăng trên chuyên mục “Bạn đọc” của Người Đô Thị, ngày 13/04/2026, với vài chỗ đã được toà soạn biên tập lại: <https://nguoidothi.net.vn/ai-di-buyt-mien-phi-52362.html>

Khoảng những năm 2008-2010, tôi tham gia “ké” một diễn đàn cựu học sinh của một trường chuyên tại Lâm Đồng, và mở một chủ đề thảo luận với câu hỏi: “Nếu TP. HCM cho toàn bộ người dân đi xe buýt hoàn toàn miễn phí trong một ngày, bạn có bỏ xe máy đi xe buýt không? Vì sao?” Chủ đề tôi tạo ra không được mấy ai mặn mà hưởng ứng, có người còn cho rằng tôi đặt vấn đề không tưởng. Gần 20 năm sau, TP. HCM có chính sách miễn phí xe buýt cho toàn dân, câu hỏi của tôi năm xưa được gợi lại: ai sẽ đi buýt miễn phí?

Cá nhân tôi luôn ủng hộ giao thông công cộng, đã từng mấy lần thử đi làm bằng xe buýt, nhưng rốt cục vẫn phải quay lại với xe máy. Tiêu chí lựa chọn của tôi không chỉ là giảm chi phí, mà quan trọng hơn là lộ trình và giờ giấc: linh hoạt mọi điểm đi và đến; kết nối liên thông giữa các tuyến dễ dàng; tổng thời gian di chuyển hợp lí; thời gian chờ xe ngắn; quãng đường đi bộ ngắn; trạm buýt dễ tiếp cận; khung giờ chạy đủ rộng… Mỗi ngày trước khi bước chân ra khỏi nhà, tôi đặt câu hỏi: hôm nay đi những đâu, vào khung giờ nào? Tuỳ theo số điểm đến và thời gian cần có mặt ở mỗi điểm mà tôi lập một bản đồ di chuyển sao cho tối ưu nhất.

Với chiếc xe máy, mọi chuyện rất đơn giản: chỉ cần chọn các chặng đường ngắn nhất giữa điểm xuất phát và điểm đến, hoặc các lộ trình thay thế có quãng thời gian di chuyển phù hợp. Nếu bỏ xe máy, tôi vấp phải một trở ngại đầu tiên: không có bản đồ xe buýt. Từng đi học và công tác tại nhiều thành phố ở châu Âu, mỗi nơi tôi đều dễ dàng tìm được bản đồ giao thông công cộng phát miễn phí, tại mỗi trạm đều có bảng ghi rõ giờ phút có xe hàng ngày. Nhưng ở TP. HCM từ bao năm nay, tôi chưa thấy tấm bản đồ xe buýt nào cung cấp miễn phí và dễ dàng cho người dân sử dụng, cả bản giấy lẫn bản điện tử.

Thiếu bản đồ tổng thể mạng lưới giao thông công cộng, đành tạm tra cứu lộ trình trên các bản đồ trực tuyến hay ứng dụng xe buýt. Khi đi xe máy từ nhà đến cơ quan, tôi có sẵn trong đầu một bản đồ với 3-4 lộ trình, tất cả đều trong phạm vi 3,2 km với thời gian lí thuyết khoảng 10 phút. Để đi xe buýt, tôi được gợi ý bốn phương án với quãng đường đi bộ xuất phát (từ nhà đến trạm buýt gần nhất) từ 550 m đến 800 m, hành trình xe buýt từ 5,2 km đến 6,4 km (nếu đi một tuyến) hoặc từ 3,6 km đến 3,8 km (nếu nối hai tuyến), và đi bộ tiếp ở điểm đến khoảng 200 m; tổng thời gian mỗi phương án từ 26 đến 33 phút.

Đây chính là trở ngại thứ hai, ảnh hưởng nhiều hơn tới lựa chọn phương tiện đi lại hàng ngày của tôi. Bởi nhà gần, buổi trưa tôi về nhà, mỗi ngày bốn lượt di chuyển, nếu bỏ xe máy đi xe buýt tôi sẽ phải mất thêm khoảng một tiếng rưỡi đồng hồ, chưa kể quãng đường đi bộ khá dài, xấp xỉ 1 km mỗi lượt. Hơn nữa, trong thực tế tại mỗi trạm buýt thời gian chờ có thể còn kéo dài hơn vì không phải lúc nào tới trạm cũng có xe ngay.

Nguồn hình: Vecteezy.

Theo dữ liệu xe buýt của Trung tâm Quản lý Giao thông Công cộng TP. HCM [1], chỉ tính riêng các tuyến xe buýt đang hoạt động tại địa bàn TP. HCM cũ, bình quân thời gian dãn cách giữa hai chuyến là khoảng 11-19 phút, tức thời gian chờ xe tại mỗi trạm bình quân khoảng 5-10 phút. Trong đó, 14 tuyến chỉ phục vụ trong khoảng 17:30-19:00, 35 tuyến trong khoảng 19:15-20:30, 19 tuyến trong khoảng 21:00-21:15, và 52 tuyến có chuyến cuối xuất bến trong khoảng 22:00-22:30. Những ai có nhu cầu di chuyển càng trễ vào buổi tối sẽ càng gặp nhiều trở ngại vì khả năng lựa chọn kết nối liên thông giảm mạnh, thời gian chờ xe hay quãng đường di chuyển càng kéo dài.

Trong 120 tuyến xe buýt tại địa bàn TP. HCM cũ, cự li giữa tuyến ngắn nhất (4,1 km) và tuyến dài nhất (63,5 km) chênh lệch hơn 15 lần. Thời gian chạy cũng chênh lệch đến gần 10 lần giữa tuyến nhanh nhất (15 phút) và lâu nhất (140 phút). Sân bay Tân Sơn Nhất là nơi tấp nập mỗi ngày hơn 100.000 người đến và đi khắp các hướng, chỉ có hai tuyến chạy qua nhà ga T2 (quốc tế) và T1 (quốc nội), một tuyến kết thúc lúc 20:30, tuyến kia lúc 22:00. Nhà ga T3 mới mở chỉ có duy nhất một tuyến, nhưng dãn cách đến 40-45 phút mỗi chuyến. Cả ba tuyến đều dùng loại xe 30 chỗ, chạy hết công suất thiết kế cũng chỉ phục vụ được tối đa 3.330 lượt khách/ngày.

Tương tự, ga Sài Gòn mỗi ngày có hàng chục chuyến tàu đến và đi, hàng ngàn lượt khách lui tới, chỉ có hai tuyến chạy ngang; tuyến dùng xe 55 chỗ chỉ chạy đến 20:00, còn tuyến chạy đến 22:00 chỉ có xe 30 chỗ. Bến xe Miền Đông mới khá hơn, là điểm cuối của năm tuyến, nhưng chỉ ba tuyến dùng xe 55-60 chỗ, và hai tuyến xe 30 chỗ, chạy từ 04:00-05:00 đến 21:00-22:30. Với công suất thiết kế tối đa mỗi ngày khoảng 6.600 lượt khách, khả năng phục vụ của các tuyến này thấp hơn rất nhiều so với quy mô thiết kế của bến xe, hơn 20.000 lượt khách ngày thường và 50.000 lượt mùa lễ Tết.

Các điểm tham quan du lịch tập trung đông người cũng là nơi cần có nhiều tuyến xe buýt. Nhưng một điểm nhấn đặc biệt như Dinh Độc Lập chỉ có duy nhất một tuyến dừng trong phạm vi 100 m, mà lại kết thúc lúc 18:15. Ở đầu đối diện, cụm Thảo Cầm Viên – Bảo tàng Lịch sử TP. HCM cũng chỉ có một tuyến phục vụ đến 20:15. Ở giữa trục đường này, Nhà thờ Đức Bà khá hơn, có ba tuyến ghé ngang, xe lớn (60 chỗ), lịch chạy dày đến tận 22:00, công suất phục vụ tối đa khoảng 10.000 lượt khách/ngày.

Nhưng vẫn còn rất nhiều nơi thường xuyên tập trung đông người khác (trường học, bệnh viện, chợ, trung tâm thương mại, khu chế xuất công nghiệp, công viên…) không có hoặc có rất ít trạm xe buýt dừng chân trong phạm vi dưới 200 m. Không chỉ vậy, luồng tuyến xe buýt chỉ phân bố ưu tiên cho những trục đường có nhiều người đi theo hành trình cố định, thường theo hướng xuyên tâm. Điều đó dẫn đến tình trạng nhiều tuyến chạy vòng vèo, đặc biệt là các tuyến buýt gom metro hay kết nối các khu đại học. Các tuyến này muốn kết nối liên thông với những tuyến khác sẽ kéo dài thời gian di chuyển của hành khách.

Bất cập còn nhiều, nhưng tựu trung có thể quy về ba điểm: thiếu trạm dừng, luồng tuyến chưa san sẻ liên thông, giờ chạy chưa đồng bộ. Nguyên nhân cốt lõi là do hệ thống xe buýt TP. HCM hiện nay mới chỉ là sự cộng gộp đơn giản giữa các tuyến riêng lẻ do nhiều đơn vị khác nhau đấu thầu vận hành. Để chính sách miễn phí xe buýt thực sự hiệu quả, cần phải đột phá trong một số khâu thiết yếu để hình thành một mạng lưới xe buýt hoàn chỉnh, hài hoà, nhất quán.

Trước tiên là thiết lập lại mạng lưới các trạm dừng, kết nối hài hoà giữa buýt và metro, bảo đảm mọi địa bàn dân cư đều có thể tiếp cận trạm giao thông công cộng trong phạm vi ngắn (từ 100 m đến dưới 500 m). Thứ hai, phân bố lại luồng tuyến, giảm các tuyến vòng vèo xuyên tâm hay cự li quá dài, tăng cường kết nối các sân bay, nhà ga, bến cảng và điểm tập trung đông người, xen kẽ các tuyến vành đai và trục ngang, trục dọc thành mạng lưới ô vuông bàn cờ, giúp dễ dàng chọn được lộ trình kết nối liên thông ngắn nhất cho mọi nhu cầu di chuyển. Thứ ba, thống nhất thời gian phục vụ tương ứng với metro, giảm tần suất ở các khung giờ có lưu lượng di chuyển ít và tăng lên ở các khung giờ cao điểm. Cuối cùng, thiết kế một bản đồ tổng thể toàn bộ mạng lưới giao thông công cộng, cung cấp miễn phí cho người dân dưới dạng bản in (phát tại các trạm chờ, điểm thông tin du lịch, khách sạn, nhà hàng…) hoặc tải bản điện tử từ web hay ứng dụng điện thoại. Làm được như thế, ắt hẳn nhiều người sẽ thuận lòng chọn đi xe buýt hàng ngày, trong đó có tôi.

[1] Tra cứu tại https://buyttphcm.com.vn/Route từ ngày 05/04 đến ngày 12/04/2026.

Định danh đô thị

Nguyễn Tấn Đại — 2025-04-11T17:11:19Z

Đây là bản gốc của bài “Không gian của thành phố” đăng trên chuyên mục “Góc nhìn” của VNExpress, ngày 11/04/2025, với một số chỗ đã được toà soạn biên tập lại.

Tôi sinh ra và lớn lên ở một thị trấn nhỏ cao nguyên thuộc vùng phụ cận thành phố Đà Lạt. Trong số gần 140 thành phố thuộc tỉnh, thuộc thành phố trực thuộc trung ương và thị xã của cả nước hiện nay, đây là một trong những đô thị được hình thành từ lâu đời nhất. Từ nhỏ đến lớn, thậm chí cho đến ngày nay, tôi chỉ có ý niệm phân biệt tương đối rõ ràng khu vực nội thành Đà Lạt với vùng ngoại thành, qua những khu dân cư dọc đường từ quê tôi đến Đà Lạt.

Dù nội thành Đà Lạt có chia thành 12 phường, tôi chưa bao giờ phân biệt được ở đâu là phường nào, bởi với tôi chỉ có một đô thị Đà Lạt thống nhất. Ngay cả người thân hay bạn bè tôi sống tại nội thành Đà Lạt, họ đương nhiên có nghĩa vụ nhớ đến đơn vị hành chính nơi mình ở, nhưng tôi chưa thấy ai tự định danh bản thân “Tôi là người phường x…” cả, mà chỉ có thuần nhất “Tôi là người Đà Lạt”. Muốn biết chính xác ai đó ở chỗ nào tại nội thành Đà Lạt, người ta không hỏi ở phường nào, mà là ở đường nào, hay khu địa danh nào. Cũng vậy, ở một đô thị lớn hơn như tại TP. HCM, người ta thường chỉ phân biệt giữa quận này với quận khác, chứ ít ai nhắc tới phường, trừ khi cần phải khai báo thông tin giấy tờ hành chính.

Ngược lại, ở chốn thôn quê thì khác. Nếu chỉ nói tên huyện thì thường chưa đủ, mà người ta còn phải xác định cụ thể hơn ở ngay thị trấn trung tâm huyện, hay là ở một xã hay thị trấn nào khác. Thậm chí, nếu một xã có các khu dân cư tách biệt nhau ở một khoảng cách đáng kể, thì còn phải nói đến thôn. Nhìn rộng ra trong cả nước và trên thế giới, sự khác biệt trong cách thức xác định danh tính địa lí giữa dân cư đô thị và dân cư nông thôn như ví dụ nêu trên là điều phổ biến.

Thế nhưng, cái cảm thức về danh tính đô thị trên cả hai phương diện địa lí và lịch sử nói trên sắp có nguy cơ vỡ vụn, trước những phương án sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính mà bản thân những người thực hiện còn chưa biết đi theo hướng nào. Một thành phố Đà Lạt đã đi vào sử sách văn thơ ca nhạc sẽ đột ngột biến mất? May mắn lắm thì còn một “phường Đà Lạt” được ghép lại từ các phường trung tâm cũ? Rồi cả trăm thành phố và thị xã khác trong khắp cả nước cũng sẽ mang số phận tương tự?

Tôi chưa hình dung được rằng mình sẽ không còn nghe đến những cái tên thân thuộc Nha Trang, Cam Ranh, Phan Rang, Phan Thiết, Tuy Hoà, Quy Nhơn, Hội An… dọc dải đất miền Trung. Hay Bảo Lộc, Ban Mê Thuột, Pleiku, Kon Tum xanh mát núi rừng cao nguyên… Rồi những Biên Hoà, Thủ Dầu Một, Vũng Tàu,… miền Đông đất đỏ hay Tân An, Mỹ Tho, Bến Tre, Vĩnh Long, Bạc Liêu, Sa Đéc… giữa đồng bằng bát ngát miền Tây. Xa hơn về phía Bắc còn có những Đông Hà, Đồng Hới, Vinh, Hà Tĩnh, Việt Trì, Thái Nguyên, Hạ Long, Lạng Sơn, Cao Bằng…

Cần phải công nhận rằng tinh gọn bộ máy quản lí hành chính, giảm bớt các cấp trung gian là điều cần thiết. Tuy nhiên, việc yêu cầu bãi bỏ toàn bộ các đơn vị hành chính cấp 3 (thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương, quận, huyện, thị xã) và chỉ giữ lại cấp 4 (phường, xã, thị trấn) cho thấy chưa có sự quan tâm thấu đáo đến sự khác biệt cơ bản giữa hai khu vực đô thị và nông thôn.

Như trong dự thảo sắp xếp bộ máy hành chính cấp phường, xã của thành phố Đà Lạt, cả ba phương án đều đề xuất ghép từ 5 đến 10 phường trung tâm hiện hữu thành “phường Đà Lạt”. Dân số bình quân mỗi phường nội thành Đà Lạt hiện tại là khoảng 19.000 người, sẽ tăng vọt lên từ 96.000 người đến 162.000 người trong phường mới. Nếu một trong ba phương án này được chấp nhận, thì năng lực bộ máy quản lí phường mới phải tăng lên gấp 5-10 lần. Không chỉ bằng cách đơn thuần ghép số lượng nhân sự của các phường hiện hữu lại với nhau, mà yêu cầu về chất lượng mới là cốt yếu.

Chưa kể chức năng và quyền hạn cấp phường sẽ có nhiều hạn chế, vì những ràng buộc chung ngang hàng với một xã ở khu vực nông thôn có quy mô dân số cũng như độ phức tạp về kinh tế-xã hội thấp hơn rất nhiều lần. Bản chất các phương án ghép này, không chỉ riêng tại Đà Lạt mà còn thấy ở nhiều địa phương khác, chính là để giữ lại khu đô thị lõi của thành phố. Nhưng cách làm ấy tỏ ra rất khiên cưỡng, gần như là ép các đô thị này “mặc” một “chiếc áo” quá chật.

Ở đây, có một câu hỏi nên đặt ra là, giảm bớt một cấp chính quyền ở cơ sở có nhất thiết phải áp dụng đồng loạt theo cùng một cách cho cả hai khu vực đô thị và nông thôn? Một câu hỏi khác đi xa hơn một chút, liệu có thể cho phép cấp chính quyền cao nhất ở cơ sở (cấp tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương) tự quyết định phân cấp quản lí dưới quyền mình sao cho phù hợp với thực tiễn của các khu vực đô thị và nông thôn tại địa phương mình?

Theo mô hình tổ chức hiện tại (phần A trong hình bên dưới), chúng ta có các loại đô thị sau: thành phố trực thuộc trung ương (cấp tỉnh) - ứng với đô thị đặc biệt hoặc đô thị loại I; thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương, quận, thị xã (cấp huyện) – xếp loại đô thị có thể từ I đến IV; thị trấn (cấp xã) – đô thị loại V. Còn khu vực nông thôn chủ yếu là cấp xã. Việc xoá bỏ hàng loạt các đơn vị hành chính cấp huyện như dự kiến, trong khi đây lại là nhóm đô thị có độ đa dạng cao nhất, sẽ dẫn đến tình trạng phân mảnh các đô thị vốn đang chiếm đến hơn 27 % tổng dân số cả nước (phần B trong hình).

Thiển nghĩ, có một giải pháp trung gian cho phép bảo tồn đặc trưng các đô thị hiện hữu, mà vẫn bảo đảm được hệ thống chính quyền 3 cấp, đó là: bỏ cấp huyện tại các khu vực nông thôn, nhưng bỏ cấp phường, xã tại các khu vực đô thị (phần C trong hình). Theo đó, cấp 1 là chính quyền trung ương, cấp 2 là chính quyền địa phương, cấp 3 là chính quyền cơ sở. Các huyện hiện tại sẽ được tổ chức lại thành các thị trấn và xã trực thuộc chính quyền cấp tỉnh, với quy mô tối thiểu khoảng 10.000-15.000 dân/xã và 20.000-30.000 dân/thị trấn.

Với các thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương và thị xã hiện hữu, tách các khu vực ngoại thành ra thành xã hay thị trấn như ở các huyện, còn phần đô thị lõi ở trung tâm (nội thành) vẫn được giữ nguyên với tên gọi “thành phố” hoặc “thị xã”, với quy mô dân số tối thiểu trong khoảng 100.000-200.000 người. Chính quyền thành phố (thuộc tỉnh) và thị xã cũng trực thuộc chính quyền cấp tỉnh, nhưng bộ máy điều hành phải khác với chính quyền xã và thị trấn, không chỉ nhiều hơn về số lượng mà cơ cấu tổ chức cũng được điều chỉnh sao cho phù hợp với tính chất đô thị trên địa bàn. Các quận tại các thành phố trực thuộc trung ương hiện hữu cũng có thể được tái cơ cấu với chức năng và quyền hạn tương tự các thành phố thuộc tỉnh và thị xã, không còn cấp phường.

Khi đó, tình trạng phân mảnh đô thị sẽ được hạn chế, giảm số đầu mối chính quyền cấp phường trực thuộc cấp tỉnh. Như vậy, mỗi tỉnh sẽ bao gồm một thành phố hay thị xã tỉnh lỵ, có thể có thêm một hay vài thị xã khác nếu mức đô thị hoá cao, các thị trấn có mức đô thị hoá vừa phải và xã (khu vực nông thôn). Tương tự, các thành phố trực thuộc trung ương thì gồm các quận (trung tâm), các thị trấn (khu vực đô thị hoá xa trung tâm) và xã (khu vực nông thôn). Riêng các thành phố Thủ Đức (TP. HCM) và Thuỷ Nguyên (Hải Phòng) có thể giữ tên “thành phố” hoặc chuyển thành thị xã. Mô hình này có thể vừa giúp đáp ứng yêu cầu tinh gọn bộ máy trên tổng thể, vừa bảo đảm hài hoà các yếu tố lịch sử và địa lí của hàng trăm đô thị đã định hình từ cả chục, cả trăm năm nay trong khắp cả nước.

Đi metro, nghĩ về buýt

Nguyễn Tấn Đại — 2025-01-10T02:11:36Z

Đây là bản gốc của bài “Đi metro, nghĩ về buýt” đăng trên chuyên mục “Góc nhìn” của VNExpress, ngày 10/01/2025, với vài chỗ đã được toà soạn biên tập lại.

Những ngày cuối năm se lạnh, người Sài Gòn háo hức chen nhau đi thử tuyến metro đầu tiên của thành phố sau 17 năm đằng đẵng chờ đợi. Tuy nhiên, điểm làm tôi quan tâm không phải là dòng người rồng rắn xếp hàng trong lòng trạm Bến Thành, dù đông đúc nhưng khá trật tự, mà là tấm bản đồ đường sắt đô thị của thành phố, gồm bảy tuyến metro, hai tuyến monorail và một tuyến tramway. Mạng lưới này, một khi xây dựng hoàn tất, sẽ bao phủ rộng khắp các địa bàn dân cư chính của thành phố. Với lưu lượng chuyên chở lớn, có thể đến hàng trăm ngàn lượt khách mỗi ngày trên một tuyến, 10 tuyến đường sắt đô thị ấy sẽ cho phép giải quyết căn bản nhu cầu đi lại hàng ngày của hàng triệu người dân.

Tuy nhiên, nhìn kĩ hơn vào tấm bản đồ này, có thể thấy một điều rất đáng băn khoăn, mà nếu không lưu tâm thì có thể ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả kì vọng của mạng lưới đường sắt đô thị này trong tương lai. Đó là sự phân bố các trạm dừng, dường như không tính toán một cách thấu đáo đến các địa điểm, vị trí thường xuyên tập trung đông người. Đơn cử ở trạm trung tâm của toàn bộ mạng lưới là Bến Thành, từ đó đến hai trạm gần nhất là Nhà hát thành phố và Hàm Nghi có cự li khoảng từ 700 m đến 1 km. Mở một vòng rộng hơn là các trạm Chợ Thái Bình, Tao Đàn, Hồ Con Rùa, Hoa Lư, Ba Son thì cự li dao động trong khoảng 1-1,5 km. Trong khi đó, đây là khu vực có mật độ các địa điểm tham quan du lịch và hoạt động thương mại, văn hoá dày đặc. Khoảng cách đi bộ khá lớn giữa trạm dừng và đích đến, đặc biệt khi xa hơn 500 m, sẽ là một rào cản không nhỏ đối với lựa chọn của hành khách, khiến họ vẫn ưa thích dùng phương tiện cá nhân hơn, đặc biệt là xe máy.

Tương tự, các đầu mối giao thông quan trọng như sân bay, nhà ga, bến xe, bến tàu thì thường chỉ có một trạm thuộc một tuyến đi ngang, hoặc là trạm đầu của một tuyến (như Bến xe Suối tiên và Bến xe Cần Giuộc mới). Ngay cả Sân bay Tân Sơn Nhất thường xuyên quá tải cũng chỉ có một trạm dừng trực tiếp, và hai trạm gần nhất cách đó khoảng 1 km. Hay Ga Hoà Hưng, trong giai đoạn 2025-2035 trạm dừng gần nhất thuộc tuyến metro số 2 cách cổng nhà ga khoảng 300-400 m, và phải chờ đến giai đoạn 2036-2045 mới có được hai tuyến (số 8 và số 9) có trạm dừng bố trí ngay tại nhà ga. Các khu vực có nhiều trường học, bệnh viện, trung tâm tương mại, khu vui chơi giải trí, v.v. cũng không thoát khỏi tình trạng nói trên, khi các trạm dừng gần nhất thường có khoảng cách xa từ 300 m trở lên. Trong khi đó, ở các đô thị lớn trên thế giới, các địa điểm này thường là trạm dừng trực tiếp của nhiều tuyến giao thông công cộng khác nhau, giúp hành khách thuận tiện đến và đi theo nhiều hướng.

Hẳn nhiên, quy hoạch đường sắt đô thị là một việc phức tạp, không dễ gì bố trí được nhiều trạm dừng ở mọi vị trí thường tập trung đông người nói trên. Hơn nữa, thời gian xây dựng sẽ kéo dài, dù lãnh đạo thành phố đã đặt quyết tâm cao độ để đạt được mục tiêu đúng hạn. Vậy thì, trong thời gian đó, làm sao để đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân vẫn luôn hiện hữu, mà không phải phó mặc cho họ tự do lựa chọn các phương tiện cá nhân? Lời giải chính là mạng lưới xe buýt, vốn từ hàng chục năm nay vẫn còn loay hoay chưa tìm được cách thức tổ chức và vận hành hữu hiệu.

Lý do chính là, khác với metro, hệ thống xe buýt hiện nay của TP. HCM chưa được tổ chức thành mạng lưới, mà chỉ là các tuyến xe riêng lẻ, rời rạc với nhau. Sự rời rạc đó thể hiện ở chỗ, các tuyến xe gần như chỉ thiết kế cho những người có nhu cầu đi lại theo một lộ trình duy nhất, lên xe một lần, ngồi xuyên suốt đến điểm dừng mong muốn mới xuống xe. Do hiện tại TP. HCM chỉ mới có một tuyến metro nên giá vé được thiết kế theo cự li di chuyển nếu đi theo lượt, cùng các phương án mua vé ngày hay vé tháng không hạn chế số lượt và cự li di chuyển. Nhưng nếu lấy ví dụ một mạng lưới metro hoàn chỉnh như ở Paris hoặc Lyon (Pháp), thì hành khách có thể mua vé ở đầu vào tại trạm gần nhất, tự do lên xuống chuyển tiếp ở các trạm trung gian, khi tới nơi cần đến thì bước ra khỏi mạng lưới. Nếu mua vé lẻ thì chỉ cần một vé lượt đi và một vé lượt về cho mọi điểm đi và đến bất kì trong ngày, kèm theo một quãng đi bộ vài chục hay vài trăm mét nếu đích đến không ở ngay trạm dừng.

Còn với hệ thống xe buýt hiện tại ở TP. HCM, khi điểm đi và điểm đến không cùng nằm trên lộ trình của một tuyến, thì việc chuyển tiếp đổi xe vô cùng bất tiện. Thứ nhất là chi phí tăng cao do mỗi lượt lên xuống xe buýt là mất một vé; giả sử chuyển tuyến hai lần thì cả đi lẫn về sẽ mất bốn vé, chuyển tuyến hai lần mất sáu vé… Thứ hai là lộ trình các tuyến xe buýt riêng lẻ thường ưu tiên trục đường nào có thể “vét” được tối đa khách đi theo một tuyến duy nhất, mà không tối ưu hoá được việc phân bố trạm dừng trải đều cho mọi nhu cầu đi lại và chuyển tuyến. Thứ ba là, hệ thống xe buýt hướng tâm dẫn đến việc rất nhiều tuyến đều hướng về trạm cuối là Bến xe buýt Sài Gòn, trong khi từ khoảng cách đây đến các địa điểm thường tập trung đông người ở khu vực trung tâm thành phố khá xa, hầu hết trên 1 km. Điều đó khiến cho hành khách phải mất thêm thời gian di chuyển về đây chờ chuyển tuyến, mà không có một điểm dừng trung gian thuận tiện hơn. Cuối cùng, thời gian hoạt động của hầu hết các tuyến xe buýt hiện thời đều dừng lại trong khoảng từ 19 giờ đến 20 giờ hoặc 21 giờ, tương đối sớm so với nhu cầu đi lại và sinh hoạt ban đêm của người dân.

Một tín hiệu đáng mừng là khi tuyến metro số 1 đi vào vận hành, thành phố đã bổ sung thêm 17 tuyến xe buýt gom, hoạt động theo cùng khung giờ với metro (đến 22 giờ), hoặc kéo dài hơn trong các thời điểm đặc biệt. Các tuyến buýt mới này đã khắc phục phần nào khoảng trống của các trạm dừng gần các khu vực thường xuyên tập trung đông người nêu trên. Tuy nhiên, do mục đích gom khách cho tuyến metro số 1, nên lộ trình các tuyến này vẫn chạy lòng vòng tương đối dài, và mức độ tương thích liên thông với các tuyến buýt hiện hữu vẫn còn hạn chế.

Điều đó cho thấy, ngay cả khi mạng lưới metro hoàn thiện trong 10-20 năm tới, thì vẫn cần có một mạng-lưới-xe-buýt thực thụ để khoả lấp các khoảng trống ấy. Chuyển từ một hệ thống các tuyến xe buýt rời rạc thành một mạng lưới xe buýt, vận hành liên thông như một mạng lưới metro trên mặt đất, là việc có thể và nên làm ngay từ bây giờ. Giả sử hình dung thành phố là một bàn cờ, các tuyến xe buýt nên được thiết kế lại theo các trục dọc và ngang cùng các vòng vành đai, sao cho các địa điểm thường xuyên tập trung đông người (sân bay, nhà ga, bến xe, trường học, bệnh viện, chợ, trung tâm thương mại, điểm tham quan du lịch, khu vui chơi giải trí…) đều là điểm dừng trực tiếp của nhiều hướng tuyến.

Hơn nữa, cơ chế trợ giá xe buýt cần thay đổi để thúc đẩy mô hình vé liên thông trong toàn mạng lưới lẫn với mạng lưới metro. Như vậy, bất cứ ai cần đi đâu đều chỉ cần đi bộ đến trạm gần nhất, chọn lộ trình ngắn nhất để đến đích, khi cần có thể chuyển tuyến một hoặc hai lần mà không tốn thêm tiền vé. Các loại hình vé liên thông theo ngày, theo tuần, theo tháng hay theo năm cũng cần được phát triển đa dạng để thúc đẩy người dân lựa chọn di chuyển bằng các phương tiện công cộng. Thời gian hoạt động của toàn mạng lưới xe buýt cũng phải được mở rộng ra cho thích hợp với nhu cầu sinh hoạt về đêm của cư dân đô thị.

Thực ra, cách thức tổ chức mạng lưới vận tải công cộng đa phương thức này không có gì lạ. Ở Pháp, các đô thị lớn như Paris và Lyon đều có đầu mối quản lý tập trung từ metro đến tramway và xe buýt. Một vé lẻ thường cho phép hành khách liên thông trên mọi phương tiện công cộng theo một chiều di chuyển trong một khoảng thời gian từ 1 giờ đến 1,5 giờ. Các vé loại tập hay vé trọn gói theo ngày, tuần, tháng, năm hết sức đa dạng, thời hạn càng dài giá càng giảm. Lịch chạy hàng ngày, kể cả dãn cách giữa các chuyến xe, giờ bắt đầu và giờ kết thúc, được thiết kế tuỳ theo lưu lượng di chuyển ở từng khu vực, thậm chí theo mùa, đáp ứng được nhu cầu đi lại không chỉ vào ban ngày (dãn cách ngắn) mà cả buổi tối (dãn cách dài hơn) và giữa khuya (gom khách đường vòng) ở mọi thời điểm trong năm…

Hơn nữa, chính thành phố Lyon đã từng nhiều năm hỗ trợ nghiên cứu, đề xuất các giải pháp cải thiện hệ thống vận tải công cộng tại TP. HCM trong khuôn khổ hợp tác giữa hai thành phố. Nhiều chuyên gia trong nước cũng đã không ít lần lên tiếng tại các hội thảo hay qua báo chí truyền thông. Nói chung, nguồn lực tư vấn và đề xuất sáng kiến cho một giải pháp tổng thể là không thiếu. Một cách nôm na, nếu xem mỗi ý kiến, đề xuất riêng rẽ ấy là một nốt nhạc hay, thì có lẽ, bây giờ chỉ còn là vấn đề thời điểm và quyết tâm của một nhạc trưởng để hoà phối tất cả các nốt nhạc riêng rẽ ấy thành một bản nhạc hoàn chỉnh.

Quy Nhơn đoản khúc

Nguyễn Tấn Đại — 2024-07-12T23:33:53Z

Dốc dài quyện tiếng gió reo
Bãi xa sóng vỗ ánh chiều vàng tơ
Vầng trăng tỏ mối tình thơ
Xưa ai rao bán bây giờ vẫn treo
(21/01/2024)

Lưng tựa núi, mặt hướng khơi
Đêm buồng rèm, bờ cát lả lơi
Biển ào ạt, phố thảnh thơi
Lấp loá đèn, mây trời chơi vơi
(23/01/2024)

Trời xanh mây trắng nhẹ bay
Biển xanh lấp lánh một ngày nắng hanh
Hàng dừa nghiêng toả bóng xanh
Nhớ chàng nhạc sĩ xuân xanh thuở nào
(08/07/2024)

Ghềnh Ráng đá chồng đá
Tiên Sa bãi hoang sơ
Thuyền về biển có nhớ
Sự tích mối tình thơ?
(09/07/2024)

“Ai mua trăng tôi bán trăng cho
Không bán đoàn viên, ước hẹn hò...” [1]
Lời rao năm cũ còn văng vẳng
Duyên tình còn thắm. Trăng còn treo.
(10/07/2024)

Chiều buông nắng mây ngang trời
Hiu hiu gió dặt dìu bể khơi
Ì oạp sóng vỗ về bên lối
Ánh đèn chong biển nhớ dáng ai?
(12/07/2024)

Những vòng xe quay tròn
Những bước dừng lặng lẽ
Khúc tình ca tuổi trẻ
Vang mãi cùng thời gian
(12/07/2024)

[1] Trăng vàng trăng ngọc. Hàn Mặc Tử, 1937

Hoà ca

Nguyễn Tấn Đại — 2023-10-14T22:35:59Z

Những vần thơ
Nghiêng say
Như quả đất quay tròn trong vũ trụ
Dấu câu rơi rụng thành những vì sao trời
Ánh sao băng nối liền hai nốt nhạc chơi vơi
Câu thơ trầm bổng vút lên lừng giai điệu.
Giai điệu thiết tha của bài ca quê hương ở phương trời xa lạ
Của nỗi niềm những thân kiếp đa mang
Nắng cao nguyên quyện với gió thông ngàn
Thành nhịp thở đất mình giữa Sài Gòn rực rỡ.
Giai điệu rộn ràng của thành phố trẻ
Mà lắng sâu đêm khuya nghe ấm một tiếng đàn
Nắm tay nhau đi em cùng cất tiếng hát vang
Bài ca tuổi trẻ với mùa xuân phơi phới
Cùng năm tay nhau ta đi tới
Trong âm vang những nốt nhạc xanh
Dẫu đôi ta chỉ góp hai nốt trầm
Mà vẫn đẹp bài ca tình yêu lời thơ say nghiêng ngả.

(Sài Gòn, đêm không ngủ 27/08/1997)

Không đề

Nguyễn Tấn Đại — 2023-10-14T22:10:37Z

Xa em
như hàng cây không còn reo tiếng gió
như trời xanh không còn vang tiếng chim
như biển khơi không còn lay* sóng động
nhớ em
khao khát
như thuyền kia mong ngóng mãi bến bờ.

Mỗi ngày qua
còn đây
em và anh tay trong tay
đi lang tháng dưới bầu trời thành phố
trời thành phố đầy mây
đêm thành phố đầy sao
lung linh dưới hàng cây trò chuyện
chiếc bóng nghiêng dài…

(Le Mans, 15/10/2000)

* Câu 4 trong bản gốc vốn là "không còn con sóng động", ở đây được sửa thành "không còn lay sóng động" cho đồng điệu với các câu 2 và 3.

Hoàng tử bé và những mối duyên lành (5)

Nguyễn Tấn Đại — 2022-04-17T13:22:36Z

Những mối duyên lành từ trái tim đến trái tim (tt.)

Cuộc kết tụ yêu thương

Được nhiều người khen ngợi và động viên, tôi in một bản sách mini mới rồi lò dò qua một nhà xuất bản nổi tiếng mà tôi ưa thích vào thời ấy. Một cô biên tập viên bước ra tiếp tôi, hỏi có việc gì. Tôi rụt rè đáp dạ em có bản dịch truyện được nhiều người khen muốn gửi nhà xuất bản xem có in được không. Cô ấy hỏi tiếp truyện gì rồi bảo: “Hoàng tử bé á? Đã có bản dịch của Bùi Giáng hay quá rồi. Bạn về tìm truyện khác đi nhé.” Thật giống như tình tiết mở đầu câu chuyện, khi cậu bé 6 tuổi bị người lớn khuyên hãy “quên những con trăn bụng đóng hay bụng mở đi” và đành “từ bỏ sự nghiệp hoạ sĩ rực rỡ từ dạo ấy”.

Tôi gác lại giấc mơ xuất bản, vì đó cũng không phải mục đích chính ban đầu của mình. Dịch trọn vẹn một tác phẩm kinh điển hàng đầu thế giới và được những người biết đọc sách thân quen khen ngợi, với tôi thế là đủ, để chia sẻ những thông điệp yêu thương đơn giản mà sâu sắc của câu chuyện. Nhưng rồi đến năm 2005, một hôm đi nhà sách, tôi thấy một bản dịch “Hoàng tử bé” của một người khác mới phát hành (bản thứ sáu). Mở trang đầu ra đọc, tôi lại nghĩ, nếu bản này in được thì sao bản của mình lại không thể in.

Thế là, tôi in tiếp một bản sách mini mới, gửi bưu điện qua một nhà xuất bản khác, mà tôi nghĩ có thể quan tâm đến mảng sách dành cho thiếu nhi. Sau vài tuần không thấy phản hồi, tôi tìm số điện thoại để hỏi xin hẹn rồi đến trực tiếp nhà xuất bản. Tiếp tôi là một cô biên tập viên vốn là một nhà văn trẻ thuộc một bút nhóm nổi tiếng của một tờ báo tôi thích đọc thuở học trò. Khi tôi tự giới thiệu, cô với tay ra sau cầm lấy quyển sách của tôi và nói: “Thú thật với bạn là mình chưa đọc. Nhưng ý tưởng đóng thành quyển sách này cũng dễ thương ấy chứ…” Rồi cô hẹn tôi có thể một lúc nào đó sau này nhà xuất bản lập tủ sách kinh điển Pháp, thì sẽ cân nhắc lại bản dịch của tôi.

Lại là một sự trùng hợp với chương mở đầu, khi chú phi công dẫn truyện: “Bức tranh số 1 rồi bức tranh số 2 lần lượt thất bại đã làm tôi nản lòng. Người lớn có bao giờ tự mình hiểu được chuyện gì đâu, và thật là mệt cho trẻ con lúc nào cũng cứ phải giải thích cho họ…” Cho đến khi một mối cơ duyên mới xuất hiện.

Trong quãng thời gian ấy, tôi đang đọc các tác phẩm của nhà văn Hồ Anh Thái, vừa được phát hành rộng rãi trở lại. Tôi cũng thường đọc các bài viết giới thiệu tác phẩm mới, tác giả trẻ ít tên tuổi của anh. Tôi quyết định thử thêm một lần nữa, bằng cách gửi một bản sách mini ra nơi anh công tác là Hội Nhà văn Hà Nội. Sau vài tuần chờ đợi, tôi nhận được một bức điện thư anh gửi, cho biết vừa đi công tác ở nước ngoài về, dù đã đọc nhiều bản dịch khác rồi nhưng hứa “sẽ bắt đầu đọc bản dịch của Nguyễn Tấn Đại”.

Chỉ vài ngày sau, anh lại nhắn tiếp cho tôi rằng anh có người bạn là hoạ sĩ Trần Đại Thắng, cũng là ông chủ nhà Đông A, muốn phát hành bản dịch của tôi. Mọi chuyện sau đó diễn ra rất nhanh, để đến tháng 05/2005 thì bản in chính thức của Nhà xuất bản Hội Nhà văn đã ra đời. Theo lời anh kể trong dịp công tác vào Sài Gòn ngay sau khi sách phát hành, lúc đăng kí xuất bản người ta đã hỏi dịch giả là ai, không có tên tuổi gì thì có chắc chắn là bản dịch tốt hay không. Và anh đã phải lấy uy tín của mình để bảo chứng, rằng dù có nhiều bản dịch rồi thì đây là một bản dịch có chất riêng biệt.

Sáu bản dịch trước đó đều dịch trực tiếp từ bản tiếng Pháp in tại Pháp hay gián tiếp qua bản dịch tiếng Anh, và tất cả đều in đen trắng với cách thức trình bày tương đối chân phương. Đến bản dịch của tôi, hoạ sĩ Trần Đại Thắng đã thiết kế một mẫu bìa hoàn toàn khác biệt, với toàn bộ nền màu tím sẫm làm nổi bật lên tựa sách in nhũ bạc lấp lánh, cùng hình ảnh hoàng tử bé đứng trên tiểu hành tinh của mình ngắm bầu trời sao vàng ươm rực rỡ. Bên trong ruột sách, toàn bộ hình ảnh minh hoạ màu của tác giả được quét lại từ quyển sách gốc tiếng Pháp và in đơn sắc, tạo cảm giác nhẹ nhàng mà có chiều sâu.

Hôm nhà văn Hồ Anh Thái vào Sài Gòn, anh có hẹn với hai nhà văn Nguyễn Danh Lam và Vũ Đình Giang, cho tôi địa chỉ để đến nhận sách tặng do Đông A gửi. Nhân tiện, tôi gửi tặng mỗi người một quyển. Cầm quyển sách trên tay, nhà văn Nguyễn Danh Lam nói với nhà văn Hồ Anh Thái: “Đây là quyển sách Hoàng Tử Bé đẹp nhất mà em thấy từ trước đến giờ.” Tôi cầm mấy quyển sách còn lại chạy về giữa trưa nắng, lái xe máy mà người cứ lâng lâng như bay tận trên mây.

Bản dịch của tôi được nhà Đông A duy trì phát hành trong hai năm thì ngưng. Khi có các bản dịch khác tiếp tục ra đời, như Châu Diên (tức nhà giáo Phạm Toàn) năm 2007, Đỗ Trinh Huệ năm 2008, thì Đông A chuyển sang in lại bản dịch của Vĩnh Lạc, với bộ tranh minh hoạ lấy từ bản dịch của tôi và bìa sách có điều chỉnh đôi chút. Tôi tôn trọng lựa chọn đó mà không nghĩ gì đến việc tái bản bản dịch của mình nữa.

Thay vào đó, tôi chọn cách công bố bản dịch trên trạm mạng cá nhân, chia theo từng chương cho dễ đọc. Đồng thời, tôi tìm kiếm thông tin về các bản dịch tiếng Việt của tác phẩm, lập thành danh sách và viết thêm phần “Lời người dịch”. Có lẽ, đây là danh sách hệ thống hoá các bản dịch truyện “Hoàng tử bé” đầu tiên tại Việt Nam, được dẫn lại trong trang Wikipedia tiếng Việt viết về tác phẩm này.

Một lần nữa công việc và cuộc sống lại cuốn đi. Đến khi có cơ hội quay trở lại Pháp làm nghiên cứu sinh từ năm 2011, cảm xúc và tâm tư trỗi dậy, tôi quyết định hiệu đính bản dịch đầu vì có vài chỗ tôi nhận thấy mình hơi phóng tay, dịch thoát hơi xa so với tinh thần nguyên bản. Ngoài ra, trong bản dịch đầu tôi bỏ qua phần lời tựa bản gốc tiếng Pháp năm 1999, vốn rất quan trọng để làm rõ bối cảnh đặc biệt của ấn bản này, nên cũng đã bổ sung thêm vào. Nhưng tất cả các nội dung cập nhật tôi chỉ đăng trên trạm mạng cá nhân, và thỉnh thoảng phản hồi các lời bình luận của những bạn đọc hiếm hoi tình cờ tìm đến.

Điều duy nhất tôi còn trăn trở nếu muốn tái bản, đó là phải in màu các bức tranh minh hoạ để thể hiện tốt nhất thần thái cốt lõi của tác phẩm. Đây là điểm mà tôi đã muốn thực hiện ngay lần đầu năm 2005, nhưng vì nhiều lí do mà ý định không thành. Và tôi tưởng như cơ hội ấy đã không còn, khi nhà Nhã Nam phát hành bản dịch của Trác Phong năm 2013, nhân dịp kỉ niệm 70 năm ra đời tác phẩm.

Số bản dịch mới không ngừng ra đời. Cả các bản dịch cũ cũng được in lại, có khi đổi tên, thay mẫu bìa, thậm chí còn tự vẽ tranh minh hoạ thay cho bộ tranh gốc của chính tác giả. Tôi chỉ lặng lẽ theo dõi, cập nhật, thỉnh thoảng mua những bản mình thấy xứng đáng ở một góc độ nào đó để làm bộ sưu tập riêng.

Cho đến tận giữa năm 2020, thông qua một người bạn tôi quen trong thời gian đi Pháp, một doanh nghiệp tại Hà Nội đã đặt vấn đề sử dụng bản dịch của tôi để làm sách nói. Tôi vui vẻ ủng hộ ngay, và nhiệt tình hợp tác để biên tập lại lần nữa bản hiệu đính năm 2011. Số là, trong bản dịch của mình tôi cố tình dùng các cách gọi tên và xưng hô theo phương ngữ Nam Bộ. Để đáp ứng nhu cầu phân phối sản phẩm sách nói rộng rãi trong toàn quốc, tôi cần điều chỉnh lại theo ngôn ngữ phổ thông. Sự chỉnh sửa này cũng là một dịp tốt để tôi chiêm nghiệm lại lần nữa tác phẩm và chọn lựa từ ngữ cẩn thận hơn sao cho thể hiện tốt hơn nữa các chiều kích tình cảm rất đa dạng giữa các nhân vật trong truyện. Đó là một thử thách không đơn giản, vì tiếng Pháp chỉ có hai ngôi xưng hô với người đối diện và một ngôi duy nhất xưng hô bản thân, trong khi tiếng Việt thì có muôn vàn các đại từ hay danh từ xưng hô khác nhau tuỳ thuộc vào mối quan hệ cụ thể giữa các nhân vật.

Cuối năm ấy, bản dịch năm 2005 của tôi được chọn đưa vào sách giáo khoa, từ một mối duyên 15 năm như đã kể ở phần đầu. Trong quá trình trao đổi với nhóm soạn sách giáo khoa, tôi đã biên tập bổ sung thêm một số điểm nữa trước khi trình hội đồng thẩm định bản in chính thức. Để chia vui với bạn bè và người thân, tôi quyết định bỏ tiền túi thuê in màu trọn vẹn quyển sách mini, với kích cỡ lớn hơn một chút để nhìn cho đẹp. Trong số vài chục bản sách in thủ công ấy, tuy trình bày đơn giản nhưng không kém phần trang trọng, một bản đã được người chị đồng hương Nguyễn Thị Thanh Thuý, phụ trách Hội quán các bà mẹ, chuyển cho Chi nhánh Nhà xuất bản Phụ nữ tại TP. HCM, cách cơ quan làm việc của tôi chỉ vài bước chân.

Cơ hội tái bản đã đến, tôi thoả thuận ngay với nhà xuất bản về việc in màu, và làm đại diện liên lạc về vấn đề bản quyền. Thực ra, tác phẩm ra đời đã lâu, tác giả mất tích hơn 60 năm tại thời điểm phát hành bản dịch của tôi lần đầu và hơn 75 năm tại thời điểm tái bản, nên phần văn bản đã thuộc di sản công cộng, không cần phải xin phép dịch. Chủ yếu là phần tranh minh hoạ có đặc thù riêng, còn được bảo hộ và cần phải được sự cho phép của những người giữ quyền khai thác.

Đến tháng 05/2021, tôi liên hệ được Quỹ Thừa kế Saint Exupéry – d'Agay là nơi thừa hưởng quyền lợi hợp pháp từ di sản Saint-Ex để lại. Chủ tịch quỹ là ông Olivier d'Agay, cháu nội của em gái út Saint-Ex, đã uỷ quyền cho Quỹ Jean-Marc Probst vì Hoàng Tử Bé (Quỹ JMP) cung cấp miễn phí bộ ảnh màu cho lần xuất bản này. Không chỉ thế, ông Jean-Marc Probst là một người vô cùng yêu mến hoàng tử bé, chủ sở hữu một bộ sưu tập hơn 6.200 ấn bản “Hoàng tử bé” bằng hơn 500 ngôn ngữ, cùng hàng ngàn vật phẩm đủ các thể loại khác liên quan đến tác phẩm này, nên đã ngỏ lời hỗ trợ một phần chi phí in ấn.

Thật tình cờ, Quỹ JMP có trụ sở tại Lausanne, Thuỵ Sĩ, thủ phủ quê hương bác sĩ Alexandre Yersin. Khi biết tôi sinh ra và lớn lên ở Lâm Đồng, cùng với việc bản dịch của tôi được đưa vào sách giáo khoa và tỉnh Lâm Đồng chọn bộ sách này để giảng dạy, ông đã cân nhắc lại và nâng cao mức hỗ trợ để in hẳn 2.000 bản nhằm gửi tặng cho các trường học của cả tỉnh. Như thế, học sinh lớp 6 của cả tỉnh sẽ không chỉ được đọc một đoạn trích, mà có cơ hội đọc và cảm nhận trọn vẹn tác phẩm với đầy đủ tranh minh hoạ màu, trung thành tối đa với nguyên tác.

Do tính chất đặc biệt của bản in tặng này, tôi đã đề nghị bổ sung một bài viết về hành trình bác sĩ Yersin khám phá ra cao nguyên Lang Bian ở cuối sách. Nghiên cứu về lịch sử Đà Lạt, có lẽ khó ai làm hơn được chú Nguyễn Hữu Tranh, vốn là một gương mặt ưu tú trong các thế hệ học trò đầu tiên của École de Dran năm xưa. Tôi liên hệ và được chú đồng ý ngay lập tức để dùng lại bài viết về bác sĩ Yersin mà chú chấp bút đã lâu, in trong quyển “Địa chí Đà Lạt” (Nhà xuất bản Tổng hợp TP. HCM, 2008). Duyên lành hội tụ, yêu thương kết nối, những miền đất tưởng là xa lạ Lausanne, Le Mans, Paris, Sài Gòn, Bảo Lộc, Dran, Đà Lạt trở thành gần gũi, chừng như những áng mây bảng lảng trên bầu trời không ngừng trôi vượt không gian xuyên thời gian, cùng muôn vàn vì sao đêm lấp lánh tạo nên những dấu chấm nối liền đường bay dang dở của Saint-Ex thuở nào./.

Hoàng tử bé và những mối duyên lành (4)

Nguyễn Tấn Đại — 2022-04-17T08:23:23Z

Những mối duyên lành từ trái tim đến trái tim

Cuộc thai nghén bản dịch

Một mối duyên đầu tiên, khởi từ xa xưa, trên miền đất cao nguyên nhỏ bé thanh bình, thị trấn Dran. Giai thoại kể rằng, ngày xưa bác sĩ Alexandre Yersin trên hành trình khám phá ra cao nguyên Lâm Viên (Lang Biang), nơi xây dựng thành phố Đà lạt vài chục năm sau đó, đã đi qua Dran. Khi dừng chân trên đỉnh núi cao nhìn xuống, ông thấy một thung lũng ngập tràn mây trắng, nên gọi đó là “Thung lũng Mây”. Giai thoại ấy không biết thực hư ra sao, nhưng việc bác sĩ Yersin tháp tùng quan toàn quyền Paul Doumer đi cao nguyên Lang Biang, vào tháng 3 năm 1899, theo lộ trình từ Phan Rang qua Krong Pha, Ngoạn Mục đến Dran rồi lên Trạm Hành, Đà Lạt là có thật.
Theo dòng lịch sử, thành phố Đà Lạt được xây dựng theo phong cách Pháp để phục vụ người Pháp. Và dĩ nhiên, người bản địa cũng được thụ hưởng “ké” một môi trường kinh tế, văn hoá và giáo dục khác biệt, nhất là nhờ có tuyến đường sắt răng cưa, một công nghệ độc đáo hàng đầu thế giới, đi ngang qua Dran với hai nhà ga Eo Gió và Càn Rang, cùng chiếc cầu sắt một thời thanh thoát u mặc. Trong quyển tản văn “Chuyện xứ Dran xưa”, thầy giáo cao niên Lâm Trung Châu đã kể lại những câu chuyện dung dị, dí dỏm mà lại mang đầy chất tư liệu về đời sống xã hội của cái xứ rẻo cao nhỏ bé tưởng chừng không ai biết ấy.

Ảnh: Toàn cảnh thị trấn Dran (năm 2004) với cây cầu sắt trên tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt.

Cái nơi hẻo lánh heo hút mà ngôn ngữ miệt thị gọi là “xứ Mọi”, từ thuở xa xưa gần một thế kỉ trước, đã có gần như đầy đủ mọi thành tố của một xã hội văn minh như trường học, nhà thương, nhà bảo sanh, chợ, giếng nước công cộng, nhà công, tiệm sách, hiệu ảnh, rạp phim, “bar dancing” (quán bar sàn nhảy), “cercle sportif” (câu lạc bộ thể thao), sân vận động, xe khách… Đặc biệt là trường học, với chương trình và cách tổ chức tương đồng theo phong cách phương Tây, ngoài các môn học bằng quốc văn học trò còn được học tiếng Pháp từ nhỏ và thi theo chương trình của Pháp. Ngay kì thi tiểu học năm 1950, lứa học trò đầu tiên của École de Dran đậu hoàn toàn với tỉ lệ 100 %. Có lẽ chính mối duyên khởi với tiếng Pháp trên vùng đất quê hương này đã dẫn dắt tôi từ một chàng trai 18 tuổi không biết một chữ bẻ đôi tiếng Pháp, bắt đầu hành trình cuộc đời gắn chặt với tiếng Pháp trong suốt hơn 25 năm sau đó, cùng nhiều mối duyên khác xoay quanh “Hoàng tử bé”.

Nếu như Saint-Ex đã trải qua trên dưới 6 năm trung học tại Le Mans và gần 1 năm học làm phi công tại Strasbourg, thì tôi gần như ngược lại, với gần 1 năm học cao học tập trung tại Le Mans và hơn 6 năm đi đi về về làm luận án tiến sĩ tại Strasbourg. Thời ở Le Mans, tôi chỉ mất một ngày một đêm để đọc trọn vẹn quyển truyện, và viết ngay vào nhật kí: “Anh tìm ra một nguồn vui mới, em ạ! Anh sẽ dịch cuốn “Petit Prince”, để về tặng em.” Trên đất Pháp, tôi đã bắt tay vào dịch được một phần quyển truyện, nhưng không ưng ý lắm. Những khó khăn ngôn từ trong bối cảnh sống một mình ở nước ngoài, cơ hội tiếp xúc bằng tiếng mẹ đẻ rất hạn chế với một số ít ỏi bạn bè và người quen Việt Nam, đã không cho phép tôi tìm được cách diễn đạt trọn vẹn ý nghĩa của tác phẩm bằng tiếng Việt.

Ảnh: Ngày hội “24 giờ sách” hàng năm tại Le Mans, một trong những hội sách lâu đời nhất tại Pháp.

Về nước, tôi dạy học phổ thông một năm ở Đức Trọng. Đến hè 2002, tôi quay lại Sài Gòn làm việc cho chính tổ chức đã cấp học bổng du học Pháp cho tôi, trước ngày cưới vợ chưa đầy một tháng. Cuộc sống và công việc cuốn trôi, tôi tạm gác lại bản dịch còn dang dở. Thỉnh thoảng đi nhà sách Xuân Thu, thời còn nằm trong khu Eden ở trung tâm Sài Gòn, tôi thấy ở quầy sách ngoại văn có bản dịch song ngữ của Nguyễn Thành Long với tựa “Chú bé hoàng tử” (NXB Văn nghệ, 2000), nhưng kiên quyết không mở ra đọc để tránh bị ảnh hưởng. Sau gần hai năm vợ chồng xa cách, mỗi tuần đi đi về về trên những chuyến xe khuya Sài Gòn-Bảo Lộc, trải nghiệm sống dần đầy hơn, tôi mới bắt tay vào dịch lại, và quyết định xé bỏ toàn bộ các trang dịch viết tay đã mang từ Pháp về.

Sau Tết Quý Mùi 2003, tôi bắt đầu trang dịch mới, chép tay trong một quyển vở còn giữ lại từ thời đi học. Dường như sự đồng cảm với tác phẩm cùng những trải nghiệm tích luỹ đủ nhiều nên mỗi lúc ngồi dịch tôi thường viết một mạch không nháp, rất ít khi phải tẩy xoá. Cứ cách vài ngày hay có khi vài tuần tôi lại dịch một đoạn, thường vào buổi tối khuya khi mọi người ở nhà trọ đã đi ngủ, không gian đủ tĩnh lặng để suy ngẫm và lựa chọn ngôn từ câu chữ. Dịch đến đâu tôi ghi ngày cẩn thận đến đó, như một thói quen để định vị dòng chảy suy nghĩ của bản thân.

Nhưng đến tận tháng 6 năm đó tôi vẫn chỉ dịch được chưa đầy một phần ba tác phẩm, đến giữa chừng chương VIII, đoạn bông hoa hồng kiêu kì đỏm dáng trên tiểu hành tinh của hoàng tử bé vừa mới nở. Quá trình thai nghén và tích tụ ý tưởng cho bản dịch này tựa như cuộc trang điểm bí ảo của bông hoa: “Nó lựa thật kĩ từng nước màu. Nó chậm rãi khoác từng vạt áo, làm đầy đặn thêm từng cánh hoa. Nó không muốn nở ra nhăn nhúm như đám hoa mào gà. Nó chỉ muốn xuất hiện trong ánh hào quang rực rỡ của một sắc đẹp đầy đặn.”

Tháng 7, tôi lấy trọn vẹn 5 tuần nghỉ phép năm theo chế độ của cơ quan. Vợ tôi xuống Sài Gòn rồi hai vợ chồng đánh xe máy, chạy một vòng ra Phan Thiết, Nha Trang thăm người thân. Sau đó vòng lên Đơn Dương thăm nhà tôi rồi quay về Bảo Lộc nghỉ ở nhà vợ. Suốt một tuần lễ cuối tháng 7 tại Bảo Lộc, đúng dịp tròn một năm ngày cưới, ngoài giờ ăn và ngủ tôi gần như chỉ có ôm sách vở ngồi dịch truyện. Một mạch từ ngày 25, tôi xem lại bản dịch từ đầu, biên tập đôi chút và dịch tiếp đến ngày 31 thì hoàn tất bản dịch viết tay.

Dĩ nhiên, độc giả đầu tiên của bản dịch ấy không ai khác hơn là vợ tôi, cô bạn cùng lớp đại học năm nào. Sau khi nhận được lời góp ý về những điểm có thể biên tập, chỉnh sửa thêm, tôi bắt đầu đánh máy từ bản dịch viết tay, quét ảnh từ quyển sách gốc để chèn vào, trình bày thành một quyển sách mini kích cỡ A6 để có thể in ra giấy A4 và đóng tập dễ dàng. Về lại Sài Gòn, tôi bắt đầu in quyển sách bé tí nhưng màu sắc đầy đủ, gửi tặng vài người thân quen để đọc cho vui. Và nhận được những phản hồi tích cực, đặc biệt là những góp ý về một số câu chữ của thầy Phan Tấn Lợi, người thầy dạy tiếng Anh năm tôi học lớp 8, chỉ trong một học kì mà đã tạo dựng gần như mọi nền tảng căn bản về ngoại ngữ cho tôi suốt cuộc đời đi học về sau.

Kì sau (cuối): Cuộc kết tụ yêu thương

Hoàng tử bé và những mối duyên lành (3)

Nguyễn Tấn Đại — 2022-03-12T22:32:13Z

Mối duyên hạnh ngộ 100 năm

Nhà văn Antoine de Saint-Exupéry sinh ngày 29 tháng 6 năm 1900 tại Lyon, thành phố lớn thứ ba Pháp. Năm 9 tuổi, ông cùng với em trai kế François và em gái út Gabrielle được mẹ đưa về sống gần nhà ông nội tại Le Mans, một thành phố nhỏ cách Paris khoảng 200 km về hướng tây nam. Ông trải qua gần sáu năm trọ học ở một ngôi trường cấp II công giáo tỉnh lẻ êm đềm, với phương châm chủ đạo là “Thành kính, lao động, giản dị”.

Đến năm 1914, khi chiến tranh thế giới lần thứ nhất bùng nổ, ông bắt đầu lưu lạc cùng gia đình, chuyển chỗ học cấp III nhiều lần, trước tiên là ở ngôi làng nhỏ Villefranche-sur-Saône thuộc tỉnh Rhône gần quê nhà Lyon. Cuộc sống nhàm chán nơi này đã khiến gia đình ông quyết định quay lại Le Mans kết thúc lớp đệ nhị (tương đương lớp 10 ở Việt Nam), trước khi chuyển sang Fribourg (Thuỵ Sĩ) học tiếp lớp đệ nhất. Sau khi tốt nghiệp tú tài, với hai kì thi tại Paris (lần 1) và Lyon (lần 2), ông lên Paris luyện thi vào Trường Hải quân, một ngôi trường đào tạo danh giá của nước Pháp. Từ đây ông bắt đầu có những cuộc gặp gỡ, tiếp xúc, bước dần vào thế giới văn chương.

Ảnh: Antoine de Saint-Exupéry cùng bạn học tại Trường Sainte-Croix, Le Mans: lớp đệ tam năm học 1913-1914 (trên) và lớp đệ nhị năm 1915 (dưới). Nguồn: Succession Saint Exupéry – d'Agay.

Thi vào Trường Hải quân không đạt, ông đăng kí học dự thính ngành kiến trúc tại Trường Mĩ thuật Quốc gia trong một thời gian ngắn. Tình yêu với bầu trời từ thuở bé của ông như bông hoa bung nở năm 1921, khi ông thực hiện nghĩa vụ quân sự tại Trung đoàn Không quân tiêm kích số 2 ở Strasbourg, được theo học và hoàn thành chứng chỉ phi công quân sự. Đặc biệt là từ năm 1926, khi ông trở thành phi công lái máy bay đưa thư cho hãng Latécoère, sau vài công việc tạm bợ trong quãng thời gian đầu kết thúc nghĩa vụ quân sự. Sự nghiệp văn chương của Saint-Ex (tên gọi thân mật mà người đời sau đặt cho ông) bắt đầu đạt được những thành tựu mà giờ đây ai cũng biết đến…

Tôi xuất thân từ một thị trấn nhỏ miền cao nguyên Lâm Đồng. Từ nhỏ đến khi tốt nghiệp cấp III năm 1996, trước khi rời quê hương xuống Sài Gòn học đại học, một chữ tiếng Pháp bẻ đôi tôi cũng không biết. Lúc bấy giờ cộng đồng Pháp ngữ đang trên đà phát triển mạnh mẽ, tôi có cơ hội đăng kí học chương trình tăng cường tiếng Pháp ngoài thời gian học chuyên môn sinh học và sư phạm. Thông thường, những người học tiếng Anh trước rồi chuyển sang tiếng Pháp rất hay gặp khó khăn; nhưng cá nhân tôi thì lại thấy rất dễ dàng. Thậm chí, tôi còn tìm được nhiều điểm tương đồng giữa các quy tắc văn phạm tiếng Pháp với những gì tôi đã được học từ một thầy giáo dạy tiếng Anh năm lớp 8.

Tốt nghiệp đại học năm 2000, tôi được cấp học bổng du học Pháp, theo chương trình cao học chuyên sâu (DESS) “Giảng dạy khoa học bằng tiếng Pháp ngôn ngữ nước ngoài” tại Đại học Le Mans. Đây cũng là thời điểm nước Pháp kỉ niệm 100 năm ngày sinh Saint-Ex, với rất nhiều tin tức, bài viết về cuộc đời và sự nghiệp của ông. Gần tròn một tháng sau khi đặt chân đến Le Mans, tôi đi nhà sách và mua được quyển “Le Petit Prince” ấn bản 1999, do nhà xuất bản Gallimard vừa phát hành lại, phục hồi một cách trung thành nhất ấn bản đầu tiên tại Mĩ, cũng là bản duy nhất có sự xác thực của tác giả lúc sinh thời.

Những kí ức thời thơ ấu của Saint-Ex, trong đó có quãng thời gian ông sinh sống và học tập tại Le Mans, là một phần cấu thành quan trọng của tác phẩm “Hoàng tử bé”. Tôi bắt đầu đọc tác phẩm năm 22 tuổi, nhưng với vốn liếng ngôn ngữ như một đứa trẻ, sau trên dưới 1.000 giờ học tiếng Pháp suốt bốn năm đại học. Cuộc sống xa quê hương đất nước thuở Internet còn sơ khai lúc bấy giờ càng làm tăng cảm giác cô độc, dường như đã giúp tôi “thấm” tác phẩm một cách nhẹ nhàng, tự nhiên. Ngay lập tức, tôi viết vào nhật kí: “Anh tìm ra một nguồn vui mới em ạ! Anh sẽ dịch cuốn “Petit Prince”, để về tặng em.”

Sự cô độc là mối nhân duyên kì lạ gắn kết hoàng tử bé và chú phi công. Sự cô độc cũng là chất xúc tác cho cuộc hạnh ngộ 100 năm trên đất Pháp, ở thành phố Le Mans nhỏ bé yên bình. Lần đầu tiên tôi đọc “Hoàng tử bé” với tất cả sự trong trẻo nguyên sơ ban đầu. Lần đầu tiên tôi đọc Saint-Ex với ấn phẩm cuối cùng mà ông đã dày công trau chuốt. Như bông hoa hồng đỏm dáng trong truyện vẫn “không ngừng tô điểm thêm nhan sắc, bên trong căn phòng xanh khép kín của mình. Nó lựa thật kĩ từng nước màu. Nó chậm rãi khoác từng vạt áo, làm đầy đặn thêm từng cánh hoa. Nó không muốn nở ra nhăn nhúm như đám hoa mào gà. Nó chỉ muốn xuất hiện trong ánh hào quang rực rỡ của một sắc đẹp đầy đặn.”

Tôi vốn học chuyên sâu về khoa học, chỉ có chút vui thú viết lách như một cuộc dạo chơi chốn văn chương. Dịch sách dịch truyện không phải là nghề nghiệp, nên tôi chỉ dịch vì niềm yêu thích. Một sự yêu thích vì đồng cảm với những thông điệp nhẹ nhàng, giản dị nhưng vô cùng sâu sắc mà Saint-Ex đã gửi gắm lại cho đời sau. Như ông viết về tình yêu thương và niềm hạnh phúc: “Nếu ai đó yêu thương một bông hoa chỉ có duy nhất giữa hàng triệu triệu những vì sao, chỉ cần ngước mắt ngắm nhìn nó cũng đã đủ cảm thấy hạnh phúc rồi.” Đó chính là cảm giác mà tôi đã bao lần trải qua trên đất Le Mans, mỗi đêm khuya tan giờ làm thêm ở nhà hàng trong trung tâm thành phố, một mình đạp xe về kí túc xá trên đồi cao ở vùng ngoại ô, miệng lẩm nhẩm bài tình ca của muôn đời. “Phì phò leo con dốc dài. Trên đỉnh đầu chợt một ngôi sao sáng. Sao Hôm. Sao Mai. Sao Vệ nữ. Sao Kim. Sao dẫn dắt tình yêu, sao tiếp thêm sức mạnh...”

Dù vậy, bản dịch mà tôi mong mỏi phải đến gần ba năm sau đó mới hoàn thành, trước khi được xuất bản lần đầu năm 2005. Tựa như “cuộc trang điểm bí ảo” của bông hoa hồng, quá trình thai nghén, thành hình và xuất bản bản dịch “Hoàng tử bé” của tôi cũng kéo dài trong thầm lặng. Và dĩ nhiên, cũng cần nhiều mối duyên lành khác, kết nối từ trái tim đến trái tim…

Kì sau: Những mối duyên lành từ trái tim đến trái tim

Lời tựa ấn bản “Le Petit Prince” năm 1999 của NXB Gallimard

Nguyễn Tấn Đại — 2022-03-12T06:55:18Z

Cùng với Antoine Gallimard, chúng tôi rất hân hạnh được xuất bản trong khuôn khổ bộ sưu tập “Sách bỏ túi” và cũng là lần đầu tiên in toàn vẹn tác phẩm Hoàng Tử Bé, tuân thủ nghiêm ngặt ấn bản gốc phát hành tại Hoa Kì năm 1943, vốn là bản in duy nhất khi tác giả còn sống.

Quả thực là Saint-Exupéry khi còn lưu vong tại Hoa Kì từ 1941 đến 1943, do không thể duy trì mối liên hệ thường xuyên với nhà xuất bản quen thuộc của mình tại Paris, đã uỷ nhiệm cho nhà xuất bản Reynal & Hitchcock tại New York phát hành hai ấn bản đầu tiên của câu chuyện này, một bản tiếng Pháp và bản kia tiếng Anh, cả hai đều có những bức vẽ màu nước nổi tiếng. Chỉ đến ba năm sau đó, ngày 30 tháng 11 năm 1945, tại Pháp mới ra đời ấn bản đầu tiên của Hoàng Tử Bé, do Librairie Gallimard phát hành. Cho đến tận ngày nay, ấn bản này đã trở thành mốc tham chiếu duy nhất cho tất cả các bản phát hành về sau cho công chúng Pháp.

Nhưng khi so sánh hai ấn bản phát hành tại Hoa Kì năm 1943 và ấn bản sau đó tại Pháp năm 1945, chúng tôi đã nhận thấy nhiều điểm khác biệt tế nhị trong cách tái hiện các bức vẽ của Saint-Exupéry. Một sự khác biệt khó có thể giải thích được chỉ với nguyên nhân liều lượng mực in hay kĩ thuật ấn loát. Nhà thiên văn nhìn cái gì qua chiếc ống nhòm của mình? Một ngôi sao, thật không may lại biến mất trong ấn bản tại Pháp. Và những dòng chữ viết của vị thương nhân hay các công thức trên bảng của nhà thiên văn; chúng chắc chắn là chẳng có gì giống nhau. Cần nhớ rằng người ta đếm số khác hẳn ở bên kia bờ Đại Tây Dương! Danh sách những chi tiết khác biệt nho nhỏ còn dài, từ đường viền chiếc khăn choàng cổ đến những chiếc đài và cánh hoa, từ những tia sáng mặt trời đến chân chiếc cột đèn, từ rễ những cây bao báp đến cành nhánh của những cây cọ. Ngoài ra, số lần mặt trời lặn đã thay đổi kể từ các lần tái bản những năm 1950.

Tại sao lại có nhiều điểm dị biệt đến vậy? Nhà xuất bản tại Pháp vì không có các bản vẽ gốc của tác giả đã sử dụng lại các tranh minh hoạ của một trong hai ấn bản đầu tiên tại Hoa Kì. Những bức tranh này có thể bị cho là quá nhạt đối với bản in mới, do đó đã được sao chép lại nguyên vẹn rồi “tô điểm” hay “chỉnh sửa” thêm. Nhất là, việc sử dụng giấy calque đã gây ra những hiệu ứng tăng cường trên các bản vẽ gốc, chỗ này chỗ khác được thêm màu vào những đường nét đã nhạt; các nét cọ vốn còn thấy rõ trong ấn bản năm 1943 đã biến mất dưới tác dụng “trơn láng” của màu sắc; và chính vì vậy mà các chi tiết đã thay đổi, thậm chí trở nên tệ hơn.

Do dó, dựa vào các điều kiện kĩ thuật hiện có, chúng tôi đã quyết định phát hành bản in mới này dựa trên ấn bản Hoàng Tử Bé in tại Hoa Kì.

Năm mươi tám năm sau, công chúng Pháp và Pháp ngữ đã có thể đọc câu chuyện quen thuộc này với những bức tranh minh hoạ do chính tác giả vẽ và chứng kiến phát hành khi còn sinh thời. Đó là một mối liên hệ mới giữa Saint-Exupéry và Hoàng Tử Bé.

Frédéric D'Agay [1]

[1] Frédéric D'Agay: cháu gọi Antoine de Saint-Exupéry bằng cậu, chủ tịch Quỹ Thừa kế Saint-Exupéry – d'Agay từ 1989 đến 2001