Nguyễn Tấn Đại

Unchained melody - Tình ca mãn tù

Nguyễn Tấn Đại — 2024-10-10T10:37:21Z

Nếu kể về một tình ca da diết nỗi nhớ thương người yêu dấu, có lẽ không thể không nhắc đến bài tình ca của một người tù vừa trở về với tự do: Unchained melody.

“Nhất nhật tại tù, thiên thu tại ngoại”. Bởi thế cho nên khi vừa ra khỏi cánh cửa nhà tù, anh ta đã cất tiếng hát vang:

Oh, my love! My darling!
I've hungered for your touch
a long, lonely time

Không phải nhớ mà là đói vòng tay người vợ. Đói hàng ngày, hàng bữa, hàng giờ, khi phải một mình đối mặt với bốn vách đá, với chấn song nhà tù, với nỗi buồn gặm nhấm và day dứt. Vì sao anh bị tù? Không ai biết. Chỉ biết là thời gian sẽ chầm chậm trôi qua và làm được rất nhiều thứ:

And time goes by
so slowly
and time can do so much

Vết thương nào rồi cũng sẽ lành. Nỗi đau nào rồi cũng sẽ phai. Lỗi lầm nào rồi cũng sẽ được sửa chữa. Nhưng chỉ có một điều mà sau bao năm dài cố nuôi hi vọng, nâng niu như chút lửa còn sót lại giữa đêm đông, anh vẫn sẽ còn băn khoăn, lo sợ, nên đã thốt lên một câu hỏi, tiếng hát vút cao như muốn bắn tin thật nhanh về cho người vợ dấu yêu:

Are you still mine?
Ah... ah... ah... ah... ah...

Em có mãi còn thuộc về anh không? Tiếng ca ngân thật dài, thật vang, và thật buồn... Không có câu trả lời... Chỉ có thanh âm vang vọng lại, vọng sâu vào cả tâm can. Nghe buồn da diết...

Anh sống trong tù mà không chết hi vọng. Chỉ nhờ vào ngọn lửa tình yêu mà anh đã cố công gìn giữ. Bây giờ anh đã trở về với tự do. Không có hi vọng đó, không có niềm tin đó, không có tình yêu đó, nguồn sống của anh sẽ bị cắt đứt. Bởi vì anh cần tình yêu của em, và Chúa trời đã ban tình yêu đó của em cho anh.

I need your love
I need your love
God speed your love to me.

Với anh bây giờ, tình yêu là cứu cánh, là mục đích cho sự tồn tại và phấn đấu của anh, như những con sông cô độc chảy về với vòng tay biển cả luôn rộng mở. Người vợ thân yêu của anh sẽ khoan dung mà giang rộng vòng tay đón anh trở về. Với anh bây giờ, tình yêu là niềm tin và lẽ sống, dù anh luôn e sợ rằng tia hi vọng cuối cùng của mình chao đảo vụt tắt, nên như những con sông cô độc cuồn cuộn gào lên đợi anh về, hãy đợi anh về, anh đang về lại mái nhà với em, hãy đợi anh về...

Lonely rivers flow to the sea, to the sea,
to the opened arms of the sea.
Lonely rivers sigh, wait for me, wait for me
I'll be coming home. Wait for me...

Anh có về tới nhà không? Cánh cửa nhà có còn rộng mở đón chờ anh không? Có ai còn ngồi chờ anh ở đó không? Những câu hỏi vẫn mãi không có lời giải đáp, và lời ca vẫn còn mãi ngân vang...

Sài Gòn, 27/11/2008
[Đăng lại từ bài viết cũ trên Diễn đàn Đa Nhim]

Ca khúc “Unchained melody” do Righteous Brothers trình bày trong bộ phim “Ghost” (Oan hồn), 1990.

Giai điệu mãn tù
(Nhạc: Alex North. Lời: Hy Zaret. 1955.)

Ôi… Em mến thương!
Em dấu yêu!
Anh mong chờ vòng tay ấm êm
Bao tháng năm dài cô đơn.

Thời gian cứ cuốn đi như nước trôi
Xoa dịu dần những nỗi đau
Em còn hoài nhớ?
Ah... ah... ah... ah... ah...

Anh… nhớ bao duyên tình
Anh… nhớ bao duyên tình
Chúa ban em duyên tình về với anh.

Dòng sông mãi tuôn trôi tới biển xa, về biển xa
Vòng tay đại dương xanh luôn rộng mở.
Ố ô… Dòng sông cất tiếng ca,
“Hãy đón anh, chờ đón anh
Đường xa anh vẫn vững bước chân về.”

Ôi… Em mến thương!
Em dấu yêu!
Chờ mong em, nhớ mong tận đáy tim anh
Bao tháng năm dài cô đơn.

Thời gian vẫn cuốn đi như nước trôi
Xoa dịu dần bao nỗi đau
Em còn hoài nhớ?

Anh… nhớ bao duyên tình
Anh… Anh nhớ bao duyên tình
Chúa ban em duyên tình về với anh.

[Lời Việt: Nguyễn Tấn Đại, 10/2024]

Đi tìm gốc tích địa danh “Dran” (4)

Nguyễn Tấn Đại — 2024-09-01T13:51:36Z

Với những chứng cứ về dấu vết thành văn đã trình bày ở Kì 1, Kì 2 và Kì 3, chúng ta có thể tạm đi đến một số kết luận sơ bộ về gốc tích của địa danh “Dran”, dù chưa hoàn toàn đầy đủ và chân xác. Nhưng để hiểu rõ hơn vấn đề này, cần đặt các minh chứng và sự việc liên quan đến Dran trong một bối cảnh rộng hơn, trước tiên là câu chuyện ngôn ngữ và chữ viết, sau đó là quá trình khám phá và phát triển kinh tế xã hội khu vực Tây Nguyên hiện nay.

Mục lục

Ngôn ngữ bản địa của người Thượng, tiếng Pháp và tiếng Việt

Điều trước tiên cần phải khẳng định, vùng đất Tây Nguyên hiện nay là nơi cư trú của các sắc tộc thiểu số người Thượng từ rất lâu đời. Cũng như là, trước khi người Pháp khám phá thì việc gặp gỡ, giao lưu, mua bán trao đổi hàng hoá giữa người Thượng và các cộng đồng dân cư miền đồng bằng (người Chăm, người Hoa, người Kinh,…) đã diễn ra một cách tự nhiên. Vấn đề nằm ở chỗ, họ không có chữ viết riêng, nên các nhân danh và địa danh bản địa chỉ được thể hiện bằng lời nói. Chính vì vậy, để thể hiện các nhân danh và địa danh ấy bằng chữ viết, người thuộc các sắc tộc khác chỉ có thể dùng chữ viết của mình để ghi lại theo một cách gần đúng nhất có thể.

Đối với người Việt trong nửa cuối thế kỉ XIX, tài liệu hiếm hoi có đề cập đến vùng đất thuộc tỉnh Lâm Đồng hiện nay là một tấm bản đồ trong quyển thứ 12 của bộ Đại Nam nhất thống chí xuất bản dưới triều Nguyễn, có nêu tên 20 buôn thuộc Di Dinh thổ phủ (tỉnh Bình Thuận, đạo Ninh Thuận). Ngoài ra, tài liệu viết bằng chữ Hán này cũng có nhắc đến một dòng sông tên Dã Dương, tuy không sâu mà rộng lại có nhiều cá sấu [1]. Vì thế, mặc dù có tiếp xúc với các sắc tộc người Thượng trước người Pháp, do không có tài liệu thành văn nên người Việt muốn ghi chép về các địa danh và nhân danh bản địa ở cao nguyên Lang Bian thì phải phiên ngược từ cách ghi theo tiếng Pháp; đó âu cũng là một điều dễ hiểu.

Chưa kể, vấn đề ngôn ngữ và chữ viết của người Việt cũng khá phức tạp. Về đại thể, người Việt hiện nay vốn có tiếng nói riêng từ thời xa xưa, nhưng không rõ có chữ viết riêng hay không vì một ngàn năm Bắc thuộc đã xoá sạch hầu hết mọi dấu vết thành văn. Khi bị chính quyền đô hộ phương Bắc bắt học chữ Hán, người Việt lại phát minh ra cách đọc Hán-Việt để học chữ Hán mà không cần nói tiếng Hán; về sau mỗi từ Hán-Việt viết bằng chữ Hán được gọi là chữ Nho [2]. Bên cạnh đó, người Việt lại phát minh ra chữ Nôm bằng cách phỏng theo chữ Hán để viết các âm đọc thuần Việt. Có người cho rằng chữ Nôm xuất hiện từ khoảng thế kỉ X, sau khi giành lại độc lập từ phương Bắc, nhưng vẫn có nhiều ý kiến khác biệt chưa thực sự thống nhất về thời điểm ra đời của chữ Nôm [3].

Trong quá trình phát triển từ thế kỉ X đến thế kỉ XX, mặc dù chữ Nôm có lúc được người sử dụng gọi là Quốc âm (國音) hay Quốc ngữ (國語), nhưng khái niệm “chữ quốc ngữ” hiện nay lại được chính thức sử dụng cho một loại chữ viết khác, dùng chữ cái Latin để ghi âm đọc tiếng Việt. Chữ quốc ngữ được các giáo sĩ thừa sai phương Tây sáng tạo ra trong giai đoạn 1615-1919, khi họ thực hiện các nhiệm vụ truyền giáo tại Việt Nam. Đây là một trường hợp ngoại lệ và độc đáo, khi tiếng Việt là ngôn ngữ bản địa duy nhất tại vùng Đông Á đã thành công trong việc “Latin hoá” chữ viết, dù chịu ảnh hưởng sâu đậm cả về văn hoá, chính trị lẫn lối sử dụng chữ viết tượng hình của người Trung Quốc [4].


Ảnh chụp bản sắc phong đình Càn Rang của vua Duy Tân năm 1907, viết bằng chữ Hán-Nôm, với dòng đầu tiên bên phải ghi hai địa danh “Càn Rang Tổng” và “Càn Rang Xã”.: Nguồn: tác giả chú thích trên ảnh tự chụp tại đình Càn Rang tháng 02/2008.

Trải qua ba thế kỉ hình thành và phát triển tương đối hoàn chỉnh, đến sau khoa thi Hội cuối cùng năm 1919, mốc đánh dấu chấm dứt nền khoa cử Nho học kéo dài gần 850 năm của Việt Nam, chữ quốc ngữ có một tiền đề quan trọng để chuyển mình sang một bước phát triển sâu rộng hơn. Quá trình này được thúc đẩy thêm từ năm 1945 với Sắc lệnh số 20 về việc bắt buộc học chữ quốc ngữ trong toàn quốc, do Võ Nguyên Giáp kí thay Chủ tịch Chính phủ lâm thời mới thành lập sau Cách mạng Tháng Tám [5]. Dù giai đoạn 1945-1954 có nhiều diễn biến chính trị phức tạp, việc sử dụng chữ quốc ngữ làm chữ viết chính thức thay thế cho chữ Nho và chữ Nôm là một xu hướng không thể đảo ngược.

Những thay đổi địa danh hành chính tại cao nguyên Lang Bian

Như đã đề cập ở các phần trước, khu vực cao nguyên Lang Bian thuộc xứ bảo hộ Trung Kì ban đầu được người Pháp đặt tên tiếng Pháp là “province du Haut-Donnaï” năm 1899, triều đình nhà Nguyễn viết bằng chữ Hán-Nôm là “同狔上省”, phiên âm ra chữ quốc ngữ là “Đồng Nai Thượng tỉnh”. Sau một giai đoạn tách nhập với Bình Thuận và Ninh Thuận, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tranh [6], ngày 06/01/1916 “tỉnh Lang Bi-an được thành lập bao gồm vùng đất thuộc tỉnh Lâm Đồng và phần đất rừng thuộc các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận, Đồng Nai, Bình Phước ngày nay.” Trong quyết định bằng tiếng Pháp của toàn quyền Đông Dương đương thời là Ernest Nestor Roume, “tỉnh Lang Bi-an” nói trên được viết là “province du Lang-Bian”.

Cho đến khoảng thời gian này, vẫn chưa có dấu vết tài liệu nào ghi địa danh này bằng tiếng Việt quốc ngữ, mà chỉ có bài viết “Lâm Viên hành trình nhật ký” của Thượng thư bộ Công Đoàn Đình Duyệt, viết bằng chữ Hán, đăng Nam-Phong Tạp-chí năm 1918, như đã dẫn ở Kì 3. Như thế, có thể xem là đối với triều đình nhà Nguyễn lúc bấy giờ, “province du Lang-Bian” được viết bằng chữ Hán là “林園省” (Lâm Viên tỉnh). Từ đó cho đến năm 1945, dù vẫn còn vài lần điều chỉnh nhưng về cơ bản, các địa danh chính ở khu vực này bắt đầu định hình rõ nét hơn giữa tên gọi viết bằng tiếng Pháp, chữ Hán và chữ quốc ngữ: Haut-Donnaï = 同狔上 = Đồng Nai Thượng; Lang-Bian = 林園 = Lâm Viên.


Bản đồ hành chính xứ bảo hộ Trung Kì năm 1920 ghi tên trạm hành chính Dran thuộc tỉnh Lang Bian (hay Lâm Viên).: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Trong giai đoạn tiếp theo từ 1945 đến 1954, địa danh hành chính của cao nguyên Lang Bian thay đổi nhiều lần theo diễn biến phức tạp của thời cuộc chính trị. Từ tháng 3 đến tháng 8 năm 1945, Nhật thay thế Pháp nắm quyền điều hành Việt Nam, kể cả vùng cao nguyên Lang Bian. Sau đó Cách mạng Tháng Tám diễn ra, Mặt trận Việt Minh thành lập chính quyền mới ở các địa phương, bao gồm cả hai tỉnh Lâm Viên và Đồng Nai Thượng. Hai năm 1945-1946 là thời gian tranh đấu giằng co giữa các lực lượng chính trị trong nước lẫn các lực lượng đại diện phe Đồng minh trong Chiến tranh Thế giới lần II là Trung Quốc (miền Bắc) và Pháp (miền Nam). Trong nỗ lực níu giữ quyền hành tại Việt Nam và biến Đà Lạt thành thủ phủ của Liên bang Đông Dương, tướng Georges Thierry d'Argenlieu, Cao uỷ Pháp tại Đông Dương (thay thế chức vụ Toàn quyền Đông Dương trước đó), đã ra nghị định ngày 27/05/1946, sáp nhập các tỉnh Đăk Lăk (Darlac), Đồng Nai Thượng (Haut-Donnai), Lang Bian, Pleiku và Kontum để lập thành một khu hành chính đặc biệt (circonscription administrative spéciale) có tên là “Uỷ sở Chính phủ Liên bang về các Dân tộc Cao nguyên Miền Nam Đông Dương” (Commissariat du Gouvernement fédéral pour les populations montagnardes du Sud-Indochinois) [7]. Cuối năm 1946, cuộc kháng chiến chống Pháp nổ ra; trong thời gian chiến sự kéo dài, việc quản lí hành chính đối với “các Dân tộc Cao nguyên Miền Nam Đông Dương” (viết tắt theo tên tiếng Pháp là P.M.S.I) vẫn thuộc về người Pháp [8].

Đến năm 1948, cựu hoàng Bảo Đại thoả hiệp với chính phủ Pháp lập ra Quốc gia Việt Nam (État du Viet-Nam) để mình làm Quốc trưởng, rồi thuyết phục được người Pháp nhượng bộ, chuyển giao quyền cai quản các vùng đất cao nguyên phía Bắc và phía Nam. Trên cơ sở ấy, Quốc trưởng Bảo Đại đã ra đạo dụ số 6 ngày 15/04/1950 lập hai vùng Hoàng triều Cương thổ (Domaine de la Couronne) phía Bắc và phía Nam [9]. Khu vực Hoàng triều cương thổ phía Nam thuộc P.M.S.I. trước đó được đổi tên thành Pays montagnards du Sud, viết tắt là P.M.S., trong tiếng Việt quốc ngữ được viết là “Miền Nam Cao-Nguyên” [10]. Về mặt hành chính, Hoàng triều Cương thổ được xem như là đất riêng của Quốc trưởng, có những chính sách riêng biệt dành cho các sắc tộc bản địa, và hạn chế tối đa người Kinh đi lại giao du với người bản địa, tất cả phụ thuộc quyền điều hành trực tiếp của người Pháp.


Ảnh chụp chứng chỉ tiểu học bằng tiếng Pháp cấp ngày 24/08/1951, thể hiện rõ dấu vết đổi tên P.M.S.I (Populations montagnardes du Sud-Indochinois) thành P.M.S. (Pays montagnards du Sud).: Nguồn: tác giả chú thích và đánh dấu trên ảnh chụp của thầy Lâm Trung Châu (tháng 08/2023).

Sau Hiệp định Geneva năm 1954, lãnh thổ Việt Nam chia đôi theo vĩ tuyến 17. Ở miền Nam, Ngô Đình Diệm lên cầm quyền Thủ tướng và đề xuất Quốc trưởng Bảo Đại phê chuẩn đạo dụ số 21 ngày 11/03/1955 sáp nhập hoàn toàn hai vùng Hoàng triều Cương thổ vào lãnh thổ Quốc gia Việt Nam, loại bỏ toàn bộ quyền quản lí hành chính của người Pháp [11]. Về mặt ngôn ngữ trên các văn bản giấy tờ hành chính, có thể thấy một xu hướng chuyển dịch ngày càng rõ nét từ tiếng Pháp (trước 1945) đến xen lẫn tiếng Pháp và tiếng Việt quốc ngữ (1945-1954) rồi chuyển hẳn sang tiếng Việt quốc ngữ (từ 1955).

Niên biểu diễn biến xuất hiện và thay đổi địa danh “Dran”

Xét trong bối cảnh chính trị và ngôn ngữ nêu trên, cùng với các chứng cứ đã trình bày trong các phần trước, có thể lập một trục niên biểu khái quát hoá quá trình xuất hiện và diễn biến thay đổi cách ghi địa danh “Dran” theo thời gian. Để thuận tiện hiểu thêm bối cảnh chung, những cột mốc quan trọng sẽ được bổ sung [in nghiêng trong ngoặc vuông], dù không trực tiếp có dấu vết ghi chép thành văn về địa danh “Dran”.

Thời kì trước năm 1945:

Các giấy tờ hành chính chủ yếu dùng tiếng Pháp, kết hợp với các chiếu dụ và sắc phong bằng chữ Hán-Nôm của triều đình nhà Nguyễn. Tiếng Việt quốc ngữ chủ yếu được sử dụng trên báo chí đại chúng và các tài liệu nghiên cứu khoa học.

1893:
- Bác sĩ Yersin viết tên “Dran” (tiếng Pháp) trong sổ tay nhật kí hành trình ngày 25/06, trên đường từ Lang Bian xuống Phan Rang.
1898:
- Địa danh “Dran” (tiếng Pháp) có tên trong “Sơ đồ tập hợp các lộ trình thám hiểm” của đại uý Thouard.
1899:
- Toàn quyền Doumer trực tiếp thị sát cao nguyên Lang Bian (khoảng tháng 2-3), có dừng chân nghỉ ngơi tại “Dran” [được kể lại trong các tài liệu của bác sĩ Yersin (tiếng Pháp) về sau].
- [Tỉnh Đồng Nai Thượng được Doumer ra quyết định thành lập ngày 01/11.]
1900:
- Địa danh “Dran” (tiếng Pháp) có tên trong “Kí hoạ sơ đồ đường lộ và lối mòn cheo leo từ Phan Rang đến Langbian” của Guillaume Capus.
- Trạm bưu điện “Dran” (tiếng Pháp) được thành lập ngày 24/02, bổ nhiệm nhân sự lần đầu ngày 11/03, phục vụ từ ngày 15/03, bổ nhiệm nhân sự lần thứ hai ngày 01/04.
1902:
- Địa danh “Dran” (tiếng Pháp) được toàn quyền Doumer nhắc đến trong báo cáo kết thúc nhiệm kì của mình, đoạn nói về tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt (tháng 2).
- Địa danh “Dran” (tiếng Pháp) được nhắc đến nhiều lần trong báo cáo của bác sĩ Étienne Tardif về bảy chuyến thám hiểm cao nguyên Lang Bian trong khuôn khổ nhiệm vụ của Phái đoàn Guynet trong hai năm 1899-1900. Đặc biệt, tài liệu này có nhắc đến “Karran” (một lần duy nhất), có lẽ như là một địa danh thuộc phạm vi “Dran”.


Bảng so sánh nhiệt độ các địa điểm dọc đường lên cao nguyên Lang Bian của bác sĩ Étienne Tardif vào tháng 06/1899, ghi chú “Karran” như là một địa danh thuộc phạm vi “Dran”.: Nguồn: Tardif, É. (1902). Tlđd. Tr. 17.

[1903: Tỉnh Đồng Nai Thượng được sáp nhập vào tỉnh Bỉnh Thuận.]
[1906: Khởi công xây dựng chặng đầu tiên của tuyến đường sắt răng cưa lên cao nguyên Lang Bian, từ Tháp Chàm đến Xóm Gòn. [12]]
1907:
- Đình Càn Rang được triều đình ban sắc phong ngày 24 tháng 8 (âm lịch) năm Duy Tân thứ nhất, có ghi hai địa danh “Càn Rang tổng” (乾㶥总) và “Càn Rang xã” (乾㶥社).
1909:
- Trạm hành chính “Dran” được thành lập, với quan tri huyện đầu tiên là “Ya Gut”.
1914:
- Trạm bưu điện “Dran” (tiếng Pháp) được ghi tên trên bản đồ mạng lưới bưu chính và điện báo Đông Dương.
- [Chặng đường sắt răng cưa từ Tháp Chàm đến Xóm Gòn được hoành thành và đi vào hoạt động từ ngày 02/07.]
[1916: Thành lập tỉnh Lang Bian từ các khu vực thuộc tỉnh Đồng Nai Thượng cũ. Các công trình xây dựng đô thị Đà Lạt bắt đầu được triển khai.]
[1918: Thượng thư bộ Công Đoàn Đình Duyệt đăng bài “Lâm Viên hành trình nhật ký” bằng chữ Hán trên Nam-Phong Tạp-chí, gọi tên “Lang-Bian” là “Lâm Viên” (林園).]
[1919: Quyết định xây dựng (ngày 02/03) và hoàn thành (ngày 02/07) chặng đường sắt răng cưa từ Xóm Gòn đến Krongpha (Sông Pha).]
1920:
- Tỉnh Lang Bian (hay Lâm Viên) được tách thành thị xã Đà Lạt và tỉnh Đồng Nai Thượng (ngày 31/10). Tỉnh mới này gồm ba quận có tên tiếng Pháp là “Djiring”, “Blao” và “Dran”.
[1922: Khởi công xây dựng chặng đường sắt răng cưa từ Krongpha đến Eo Gió ngày 01/08.]
[1923: Bác sĩ Yersin quay lại Dran khảo sát các điều kiện tự nhiên và thổ nhưỡng chuẩn bị cho việc thử nghiệm trồng canhkina tại đây.]
[1925: Kí hợp đồng xây dựng các chặng đường sắt răng cưa từ Eo Gió đến Dran và từ Dran đến Trạm Hành (Arbre Broyé) ngày 25/02.]
1927:
- Báo chí tiếng Pháp đăng tin về “Dran” trong lễ khánh thành chặng đường sắt răng cưa từ Sông Pha đến Eo Gió (ngày 19/01).
- [Chặng Krongpha-Eo Gió chính thức khai thác từ ngày 10/02. Hoàn thành cầu sắt Dran tháng 1, chính thức khai thác chặng Eo Gió-Dran từ ngày 01/08.]
- Bác sĩ Yersin công bố kết quả thử nghiệm trồng canhkina tại “Dran” (tiếng Pháp) trên Tạp chí Nông nghiệp Truyền thống và Thực vật học Ứng dụng (Journal d'agriculture traditionnelle et de botanique appliquée), các số tháng tháng 4, tháng 5 và tháng 12.
1928:
- Bác sĩ Yersin tóm lược kết quả thử nghiệm trồng canhkina tại “Dran”, đăng song ngữ Pháp-Việt trên tạp chí Nam Kì Nông nghiệp (La Cochinchine agricole), số tháng 5. Bản dịch tiếng Việt do T. M. N. thực hiện, nhất quán ghi “Càng-Rang” ứng với địa danh “Dran” trong khi vẫn ghi nguyên vẹn tên “Djiring” như trong tiếng Pháp.
- Báo chí tiếng Pháp đăng tin về “Dran” khi chặng đường sắt răng cưa từ Dran đến Trạm Hành được hoàn thành và đi vào hoạt động (từ tháng 7).
[1929: Khởi công xây dựng chặng đường sắt răng cưa từ Trạm Hành đến Trạm Bò (Le Bosquet) ngày 12/01.]
[1930: Khởi công xây dựng chặng đường sắt răng cưa từ Trạm Bò đến Đà Lạt ngày 14/01.]
[1933: Toàn bộ tuyến đường sắt răng cưa hoàn chỉnh từ Tháp Chàm đến Đà Lạt được đưa vào khai thác.]
1938:
- Báo chí tiếng Pháp đăng tin về lễ khánh thành cầu đường bộ “Dran” vào sáng ngày 23/11.
- [Nhà ga Đà Lạt, điểm cuối của tuyến đường sắt răng cưa, được khánh thành vào buổi chiều cùng ngày.]
[1941: Tái lập tỉnh Lang Bian (hay Lâm Viên) ngày 08/01, bằng cách sáp nhập thị xã Đà Lạt với vùng ngoại ô và khu vực Dankia trước đây, và giảm phần diện tích tương ứng của tỉnh Đồng Nai Thượng.]
1942:
- Tờ báo tiếng Việt quốc ngữ Thể tháo Đông Dương ngày 09/01 đăng bài “Trên đường thiên lý Hanoi-Saigon” của Phan Nhựt Sâm, cuộc đua xe đạp xuyên Việt từ Hà Nội vào Sài Gòn khởi hành từ cuối tháng 12/1941, với đích đến chặng 10 (Phan Rang-Đà Lạt) tại “Dran” (ngày 08/01).
- Bác sĩ Yersin công bố các hồi kí (tiếng Pháp) “Bước đầu nhận biết cao nguyên Lang Bian” (Premières reconnaissances du plateau du Lang-Bian) kể về chuyến thị sát của toàn quyền Doumer năm 1899, với điểm dừng chân tại “Dran”, và “Chạm mặt toán cướp trên cao nguyên xứ Thượng” (Rencontre avec les pirates sur le plateau moï), kể về cuộc rượt đuổi băng cướp Thouk năm 1893, có nhắc tới địa danh “Dran”.
[1943: Bác sĩ Yersin từ trần tại Nha Trang ngày 01/03.]

Thời kì 1945-1954:

Giai đoạn chuyển tiếp với sự biến mất của chữ Hán-Nôm đồng thời với việc sử dụng xen kẽ tiếng Việt quốc ngữ trong các văn bản, giấy tờ hành chính tiếng Pháp.

[1946: Các tỉnh Đồng Nai Thượng và Lang Bian được đưa vào nhóm “các Dân tộc Cao nguyên Miền Nam Đông Dương” (P.M.S.I.) ngày 27/05.]
1947:
- Báo chí tiếng Pháp tiếp tục đề cập kết quả thử nghiệm trồng canhkina tại “Dran” của bác sĩ Yersin.
[1949: Cựu hoàng Bảo Đại kí Hiệp định Élysée ngày 08/03 tuyên bố thành lập Quốc gia Việt Nam thuộc khối Liên hiệp Pháp.]
1949:
- Bác sĩ Étienne Tardif công bố hồi kí (tiếng Pháp) “Sự khai sinh Đà Lạt (Trung Kì) 1899-1900: thủ phủ Đông Dương 1946”, trong đó có nhiều lần nhắc đến địa danh “Dran”.
- Thành lập trung tâm hộ tịch “Dran” ngày 12/07 (tiếng Pháp).
[1950: P.M.S.I. được chuyển thành Hoàng triều Cương thổ “Miền Nam Cao-Nguyên” (P.M.I.) ngày 15/04.]
[1951: Thủ tướng Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà quyết định hợp nhất hai tỉnh Lâm Viên và Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng ngày 22/02, nhưng không rõ hiệu lực tác dụng thực tế.]
1953:
- Báo chí tiếng Pháp tiếp tục đề cập kết quả thử nghiệm trồng canhkina tại “Dran” của bác sĩ Yersin.
- Quyết định của Cao uỷ Pháp tại Việt Nam đóng cửa trung tâm hộ tịch “Dran” ngày 17/10 (tiếng Pháp).
[1954: Quân Pháp thua trận tại Điện Biên Phủ ngày 07/05. Song song với Hội nghị Geneva, Quốc trưởng Bảo Đại gọi Ngô Đình Diệm từ nước ngoài về làm Thủ tướng Quốc Gia Việt Nam.]

Thời kì 1955-1975:

Các chính quyền của người Việt đã sử dụng hoàn toàn tiếng Việt quốc ngữ trong các văn bản, giấy tờ hành chính. Một số địa danh viết theo kiểu tiếng Pháp vẫn được lưu giữ trong cách viết tiếng Việt. Một số địa danh được điều chỉnh, đổi tên theo các âm đọc Hán-Việt hoặc thuần Việt.

[1955: Thủ tướng Ngô Đình Diệm quyết định sáp nhập Hoàng triều Cương thổ “Miền Nam Cao-Nguyên” (P.M.I.) vào lãnh thổ Quốc gia Việt Nam ngày 11/03; tổ chức cuộc trưng cầu dân ý nhằm truất phế Bảo Đại ngày 23/10, đưa mình lên làm Quốc trưởng.]
[1956: Quốc trưởng Ngô Đình Diệm cho Quốc gia Việt Nam rút khỏi Liên hiệp Pháp; tổ chức bầu cử Quốc hội Lập hiến ngày 04/03, từ đó đổi tên Quốc gia Việt Nam thành Việt Nam Cộng hoà và ban hành hiến pháp mới ngày 26/10, lập chức danh Tổng thống. Quân đội Pháp rút khỏi Việt Nam.]
1956:
- Viện Pasteur Đà Lạt ấn hành lại các bài hồi kí (tiếng Pháp) của bác sĩ Yersin năm 1942, trong đó có nhắc đến địa danh “Dran” (tháng 5).
1958:
- Tổng thống Việt Nam Cộng hoà quyết định đổi tên tỉnh “Đồng Nai Thượng” thành tỉnh “Lâm Đồng”, và tách quận “Dran” khỏi tỉnh “Lâm Đồng” (vừa mới đổi tên) để sáp nhập với đô thị Đà Lạt lập thành tỉnh “Tuyên Đức” (ngày 19/05). Sau đó tiếp tục đổi tên quận “Dran” thành quận “Đơn Dương” (ngày 30/09) rồi lập hai xã “Xuân Trường” và “Lạc Nghiệp” ghép thành tổng “Xuân Lạc” (ngày 30/10).
1964:
- Bộ phim tư liệu về công trình thuỷ điện Đa Nhim của hãng Dentsu Films Inc. có hình ảnh bản đồ ghi địa danh “Dran” (tiếng Anh) là nơi xây dựng đập chứa [phút 05:16].
1974:
- Bộ sách “Cao nguyên miền Thượng” (hai quyển) của Cửu Long Giang và Toan Ánh do nhà Khai Trí ấn hành (tiếng Việt quốc ngữ), nhắc đến địa danh “Dran” rất nhiều lần, song song với các địa danh “Đơn Dương” và “Lạc Nghiệp” đã đi vào giấy tờ hành chính từ năm 1958.

Thời kì từ năm 1975 đến nay:

Đặc trưng chủ yếu ở giai đoạn này là tên các địa danh hành chính thay đổi nhiều lần nhưng không có sự nhất quán, đồng bộ và chính xác theo những nguyên tắc chặt chẽ. Đây cũng là hạn chế chung trong quan điểm và nguyên tắc phiên chuyển các nhân danh và địa danh bản xứ của các sắc tộc thiểu số (cũng giống như từ tiếng nước ngoài) ra tiếng Việt quốc ngữ, mà cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất từ giới chuyên môn ngôn ngữ học cho tới các cơ quan quản lí Nhà nước và các cơ quan truyền thông đại chúng [13].

1979:
- Hội đồng Chính phủ quyết định chia huyện “Đơn Dương” thành hai huyện “Đơn Dương” và “Lạc Dương” (ngày 14/03), trong đó huyện “Đơn Dương” mới bao gồm các xã “TuTra”, “K'Đơn”, “Thạnh Mỹ”, “Ka Đô”, “Lạc Xuân”, “Lạc Nghiệp”, “Lạc Lâm”, “Loan” và thị trấn “Đơn Dương”. So với hiện nay, không có căn cứ xác định địa danh “thị trấn Đơn Dương” nằm ở đâu.
[1986: Hội đồng Bộ trưởng quyết định chia tách các xã “Ninh Loan“ và “Đà Loan”, xác định ranh giới cụ thể so với các địa danh “Tu Tra” và “Ka Đơn”, với cách viết tên khác đi so với quyết định năm 1979.]
1989:
- Hội đồng Bộ trưởng quyết định chia xã “Ka Đô” thành hai xã “Ka Đô” và “Quảng Lập”, chia xã “Deune” (cách ghi không tồn tại trong các quyết định trước) thành hai xã “Đơn” và “Pró”, đồng thời thành lập thị trấn “Đ'ran” trên cơ sở xã “Lạc Nghiệp” (ngày 16/09).


Trục niên biểu khái quát diễn biến xuất hiện và thay đổi địa danh “Dran” (phiên bản 5667 x 915 px).: Tác giả: Nguyễn Tấn Đại, 09/2024.

Thay lời kết: Lựa chọn cách viết nào?

Tựu trung, trừ phi có những chứng cứ khác với các dấu vết đã trình bày trong bài này, có thể thấy có các cách viết địa danh Dran chính như sau:

Viết theo lịch sử qua cách viết tiếng Pháp: “Dran”. Cách viết này phù hợp với thói quen sử dụng tiếng Việt quốc ngữ của các cơ quan quản lí hành chính cũng như truyền thông báo chí và giới nghiên cứu người Việt từ các thế hệ đầu cho đến 1975, cũng như những người có quan điểm hiện đại về ngôn ngữ tiếng Việt hiện nay [14].
Dùng tên tiếng Việt theo cách phát âm Hán-Nôm: “Càn Rang”. Cách viết này có thể xem như thuần Việt, nhưng gốc tích lối phiên âm này chưa thực sự rõ ràng.
Viết theo văn bản hành chính hiện hành: “Đ'ran”. Cách viết này về nguyên tắc là bắt buộc trên các văn bản, giấy tờ chính thức. Tuy nhiên, không có căn cứ lí giải một cách chặt chẽ và khoa học vì sao có cách viết này. Đồng thời, khi dùng dấu phẩy với quan điểm là phụ âm kép “dr” không có trong tiếng Việt quốc ngữ, thì cũng nên bảo đảm tính nhất quán của nguyên tắc này cho mọi địa danh có các phụ âm kép tương tự: “P'ró”, “B'lao”, “P'renn”, “P'leiku”, “K'rông Nô”, “M'D'răk”, v.v.
Viết tuỳ ý: Có nhiều dạng như “D'ran”, “Đrăn”, “Đ'răn”,… Bởi cơ bản, việc viết tên một địa danh như thế nào cũng khó ai quản được hết, bắt buộc được hết, cấm đoán được hết. Điều quan trọng nhất là, với cách viết mà mỗi người lựa chọn, làm sao để có thể lí giải được rõ ràng quy tắc, để có thể chia sẻ được dễ dàng và rộng rãi hơn trong cộng đồng, giảm thiểu sự dị biệt, bất nhất.

Dù tác giả đã rất thận trọng tra cứu, đối chiếu một cách tường tận và kĩ lưỡng nhất mọi nguồn thông tin có thể tiếp cận, bài viết vẫn có thể có những chỗ còn thiếu sót, chưa được hoàn toàn chính xác, đầy đủ. Cũng như là vẫn còn nhiều khoảng trống chưa rõ, có thể cần thêm nhiều tư liệu để xác minh và bổ túc về sau. Rất mong bạn đọc lượng thứ cho những sơ sót ngoài ý muốn ấy.


Trục niên biểu khái quát diễn biến xuất hiện và thay đổi địa danh “Dran” (phiên bản 2910 x 1620 px).: Tác giả: Nguyễn Tấn Đại, 09/2024.

[1] Nguyễn Hữu Tranh. (1998). Tlđd.

[2] Nguyễn Hải Hoành. (2024/01/01). Tiếng Việt: Niềm tự hào của chúng ta. Nghiên cứu quốc tế. Địa chỉ truy cập: https://nghiencuuquocte.org/2024/01/01/tieng-viet-niem-tu-hao-cua-chung-ta/.

[3] Vũ Văn Kính. (2011). Học chữ Nôm (pp. 9-14). Hà Nội: NXB Văn hoá Thông tin.

[4] Savatovsky, D. (2022). Préface. In: Phạm Thị Kiều Ly, Histoire de l'écriture romanisée du vietnamien (pp. 9-17). Paris, France: Les Indes savantes.

[5] Sắc lệnh số 20 ngày 08/09/1945 của Chủ-tịch Chính-phủ Lâm-thời Dân-chủ Cộng-hoà Việt-Nam.

[6] Nguyễn Hữu Tranh. (1993). Đà Lạt trên bước đường xây dựng. Trong: Đà Lạt năm xưa (tr. 56-62). Đà Lạt: Công ty Văn hóa Tổng hợp Lâm Đồng.

[7] Goanvic, J. (2014/01/24). Histoire postale des Populations Montagnardes du Sud-Indochinois (P.M.S.I.) 1946 - 1951 [Mise à jour : 2023/03/06]. Histoire postale de l'Indochine dans la tourmente 1939-1955+. https://www.histoire-et-philatelie.fr/pages/008_indo/528_pmsi.html

[8] Goscha, C. E. (2011). Pays montagnards du sud (PMS). In: Historical Dictionary of the Indochina War: An International and Interdisciplinary Approach (1945-1954). Honolulu, HI, USA & Copenhagen, Denmark: University of Hawaii Press & Nordic Institute of Asian Studies.

[9] Cửu Long Giang & Toan Ánh. (1974). Cao nguyên miền Thượng (tr. 137). Quyển thượng. Saigon: Khai Trí.

[10] Uông Thái Biểu. (2020/11/25). Phế đế “hồi loan” và ký vãng về “Hoàng triều Cương thổ” (kỳ 3). Báo Lâm Đồng điện tử. https://baolamdong.vn/hosotulieu/202011/phe-de-hoi-loan-va-ky-vang-ve-hoang-trieu-cuong-tho-ky-3-3032102/.

[11] Cửu Long Giang & Toan Ánh. (1974). Tlđd. Tr. 139.

[12] Thompson, P. (2022). Building the Langbian railway (1898-1938): Part 1. Locomotives International Issue, 136, 16-25. (Toàn bộ các thông tin liên quan đến tiến độ xây dựng tuyến đường sắt răng cưa từ Tháp Chàm đến Đà Lạt ở đây đều trích dẫn từ tài liệu này.)

[13] Hoàng Tuệ. (2006/12/08). Một số vấn đề về chuẩn mực hoá ngôn ngữ: Ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết. Ngonngu.net. https://ngonngu.net/chuanmuchoa6/170

[14] Hoàng Tuệ. (2006/12/05). Một số vấn đề về chuẩn mực hoá ngôn ngữ: Tiếp nhận từ của ngoại ngữ trong quá trình tiếp xúc ngôn ngữ. Ngonngu.net. https://ngonngu.net/chuanmuchoa2/167

QUY ƯỚC cách ghi địa danh và nhân danh: viết in nghiêng khi dùng tên đúng theo nguồn trích dẫn; viết thường khi dùng tên phổ biến hiện nay, nếu cần nhấn mạnh cách viết (đúng từng kí tự) thì đặt trong ngoặc kép.

Đi tìm gốc tích địa danh “Dran” (3)

Nguyễn Tấn Đại — 2024-08-24T03:56:39Z

Qua Kì 1 và Kì 2, các dấu vết lịch sử để lại cho thấy trong tiếng Pháp người ta đã nhất quán ghi địa danh “Dran” mà không có dấu phẩy. Đây không phải là một sự tình cờ ngẫu nhiên, bởi cả trong sổ tay nhật kí hành trình của bác sĩ Yersin lẫn các báo cáo, bản đồ công bố về sau, dấu phẩy vẫn được dùng cho nhiều tên riêng bản địa khác, cũng nhất quán không kém. Trong đó nhiều tên đã được nhắc đến trong các phần trước: Da N'Tâme, M'Lonne hay M'Lône, M'Lates, P'Hô. Hiện chưa tìm thấy bất cứ tài liệu nào có lời giải thích vì sao các nhà thám hiểm và khảo sát người Pháp chọn cách ghi nhân danh và địa danh bản xứ có hay không có dấu phẩy. Nhưng có thể đưa ra một giả định là, khi các phụ âm kép có sẵn trong tiếng Pháp thì họ viết liền (như Dran, Dron, Brenne, Kraan, Djiring, Blao, v.v.), còn khi không có sẵn trong tiếng Pháp thì họ dùng dấu phẩy để phân biệt như đã dẫn ở trên.

Dran trong các giấy tờ văn bản tiếng Việt

Còn đối với người Việt ở miền đồng bằng đương thời, hầu hết các tên bản địa của người Thượng đều du nhập từ cách ghi bằng tiếng Pháp của người Pháp. Tài liệu được xem là dấu vết thành văn đầu tiên của người Việt viết về Đà Lạt là bài bút kí “Lâm Viên hành trình nhật ký” của Đoàn Đình Duyệt, đương thời là Thượng thư bộ Công, viết bằng chữ Hán đăng trên Nam-Phong Tạp-chí các số 9-10 ra tháng 03/1918 và tháng 04/1918 [1]. Trong bản dịch ra chữ quốc ngữ của Phạm Phú Thành, ta biết được thời ấy Lang-Bian được gọi là “Lâm Viên”, Dalat được đặt tên chữ Hán là “Đa Lạc”, còn suối Kamly (viết là Kèmli trong sổ tay nhật kí hành trình của bác sĩ Yersin) thì mang một cái tên rất mĩ miều: “Cẩm Lệ”. Rất tiếc là trong bài viết này ông chỉ nhắc đến Eo Gió mà không nói gì đến Dran.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tranh, ngôi đình mang tên “Càn Rang” tại Dran được sắc phong nhân dịp lễ đăng quang của vua Duy Tân năm 1907 [2]. Nếu căn cứ vào mô tả của các tài liệu tiếng Pháp rằng Dran trong những năm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX còn rất hoang sơ với các làng người Thượng sống rải rác, và vào sự hiện diện của trạm bưu điện Dran từ năm 1900 cũng như một trạm hành chính năm 1909, liệu có thể xem “đình Càn Rang” chính là “đình Dran”, và “Càn Rang” là tên tiếng Việt của “Dran” hay không? Việc này không phải là không có căn cứ, bởi trong một bài báo của bác sĩ Yersin về việc thử nghiệm trồng canhkina tại Đông Dương, đăng song ngữ tiếng Pháp và tiếng Việt (quốc ngữ) trên nguyệt san La Cochinchine agricole (Nam Kì nông nghiệp) số tháng 05/1928, bản dịch của T. M. N. nhất quán ghi Càng-Rang ở phần tiếng Việt ứng với tên Dran ở phần tiếng Pháp [3].


Ảnh chụp bài báo của bác sĩ Yersin đăng song ngữ Pháp-Việt năm 1928, với bản dịch của T. M. N. dùng tên tiếng Việt “Càng-Rang” ứng với địa danh “Dran” trong tiếng Pháp.: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Tuy vậy, cho đến trước năm 1945, địa danh “Dran” vẫn được sử dụng trực tiếp trên báo chí đại chúng xuất bản bằng chữ quốc ngữ. Một ví dụ thú vị là về cuộc đua xe đạp xuyên Việt lần đầu (có lẽ thế) từ Hà Nội vào Sài Gòn từ cuối năm 1941 đến đầu năm 1942, được Phan Nhựt Sâm tường thuật trên tuần báo Thể tháo Đông Dương [4]. Sau 9 chặng đua miệt mài từ Hà Nội đến Phan Rang, ngày 08/01/1942, “ở chặng đua Phanrang-Dalat, trải qua đèo Bellevue cao nghệu đả làm cho các cua-rơ Bắckỳ và Caomiên rớt lại sau xa, ngoại trừ Vủ-văn-Thân với một sức lực phi-thường, đả đeo dính được danh thủ Namkỳ, và đả rút thắng tốp nhì, nhưng củng không sao theo kịp con Phụng-hoàng Namkỳ Lê-thành-Các, một mình về trước tốp nhì nhửng ba phút.” Một đoạn khác tường thuật chi tiết chặng đua thứ 10 này: “Khi các cua-rơ sắp hàng đua, ban tổ-chức cho hay rằng mức ăn thua sẻ ở Dran chớ không phải ở Dalat, vì đường từ Dran đến Dalat, rất xấu, sợ cua-rơ đi qua gặp sự rủi ro thảm khốc.” Ở đỉnh đèo (lần này tác giả lại dùng tên “Eo-gió”), tay đua mang biệt danh “Phụng-hoàng” đã cách tốp sau đến 5 phút, nhưng sau đó có một quãng “đổ dốc, vì một khoảng đường rất xấu, xe bị đất sét dính cứng vào bánh và cặp thắng, nên Các buộc lòng phải vác xe đi bộ. Đến chừng leo lên vên lại, chàng cũng không dám đổ dốc liều lỉnh sợ rủi ro bất ngờ, nên khi tới mức ăn thua, tại Dran, Các chĩ còn hơn tốp nhì có 3 phút thôi.”


Ảnh chụp bài báo tường thuật cuộc đua xe đạp xuyên Việt 1941-1942, chặng Phan Rang-Đà Lạt có nhắc tới địa danh “Dran”.: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Ở khía cạnh hành chính, sau Cách mạng Tháng Tám, ngày 22/02/1951 thủ tướng chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã ban hành nghị định số 73-TTg hợp nhất hai tỉnh Lâm Viên và Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng [5]. Nội dung chi tiết cũng như việc thi hành nghị định này thế nào không rõ, nhưng sau Hiệp định Geneva năm 1954 lại có hai văn bản do tổng thống Việt Nam Cộng hoà kí trong cùng một ngày 19/05/1958, đó là nghị định số 170-NV đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thuộc cao nguyên Trung Phần thành tỉnh Lâm Đồng [6], và sắc lệnh số 261-NV tách quận Dran khỏi tỉnh Lâm Đồng (vừa mới đổi tên) để sáp nhập với đô thị Đà Lạt lập thành tỉnh Tuyên Đức [7]. Điều đó cũng có nghĩa là địa danh “Dran” đã chính thức có tên trong văn bản hành chính bằng tiếng Việt quốc ngữ ít nhất từ ngày hôm ấy.


Bản đồ tỉnh Tuyên Đức kèm theo sắc lệnh số 261-NV ngày 19/05/1958 của Tổng thống Việt Nam Cộng hoà, gồm đô thị Đà Lạt và quận Dran.: Nguồn: Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-nhị Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 2110.

Thế nhưng, đến ngày 30/09/1958 thì tổng thống Ngô Đình Diệm tiếp tục ra nghị định số 343-NV tách quận Dran thành ba quận Đơn Dương (đổi tên từ Dran cũ), Đức Trọng và Lạc Dương [8]. Đúng một tháng sau nữa, một nghị định mới lại được tổng thống Diệm ban ra, số 592-BNV/HC/P7/NĐ ngày 30/10/1958, chia các đơn vị hành chính của ba quận Đơn Dương, Đức Trọng, Lạc Dương thành 11 tổng và 28 xã, trong đó quận Đơn Dương gồm bốn tổng: Xuân Lạc, Lạc Mỹ, Linh Nhân và Tu Trang [9]. Địa điểm trung tâm quận Dran trước đó, nơi đặt trạm bưu điện và trạm hành chính Dran năm xưa, được đổi tên thành xã Lạc Nghiệp, thuộc tổng Xuân Lạc (cùng với xã Xuân Trường). Kể từ đây, địa danh “Dran” đã biến mất khỏi các văn bản hành chính bằng tiếng Việt quốc ngữ sau khi được ghi nhận trong một quãng thời gian ngắn ngủi.


Một phần bản đồ địa hình khu vực sông Đa Nhim, đoạn chảy từ hạ lưu đập Đa Nhim đến Thạnh Mỹ, với các địa danh hành chính dùng trong khoảng 1965-1989.: Nguồn: Tác giả trích ghép từ các tờ bản đồ địa hình số 6732-IV (Đơn Dương) và 6632-I (Đà Lạt) của Cơ quan Bản đồ Quân đội Hoa Kì, phiên bản 2-DMA, 1989.

Từ đó về sau, các địa danh “Lạc Nghiệp” và “Đơn Dương” đã được sử dụng thay thế cho “Dran” về mặt hành chính xuyên suốt hơn 30 năm. Sau khi kết thúc chiến tranh, trong vòng 10 năm từ 1979 đến 1989, chính phủ nước Việt Nam thống nhất đã có một số văn bản điều chỉnh tên và địa giới của các đơn vị hành chính thuộc tỉnh Lâm Đồng. Trước tiên là quyết định số 116-CP ngày 14/03/1979 của Hội đồng Chính phủ chia huyện Đơn Dương thành hai huyện Đơn Dương và Lạc Dương. Điều đáng nói là trong quyết định này, huyện Đơn Dương mới bao gồm các xã TuTra, K'Đơn, Thạnh Mỹ, Ka Đô, Lạc Xuân, Lạc Nghiệp, Lạc Lâm, Loan và thị trấn Đơn Dương, nhưng không xác định ranh giới cụ thể [10]. Một câu hỏi đặt ra là, nếu như cho rằng hai xã “Thạnh Mỹ” và “Lạc Nghiệp” trong quyết định nói trên tương ứng với hai thị trấn Thạnh Mỹ và Dran hiện nay, thì địa danh “thị trấn Đơn Dương” nằm ở đâu?

Đến năm 1983, xã Loan được tách thành hai xã Ninh Loan và Đà Loan theo quyết định số 22/HĐBT ngày 28/03/1983 của Hội đồng Bộ trưởng [11]. Ba năm sau, Quyết định số 67-HĐBT ngày 06/06/1986 của Hội đồng Bộ trưởng tiếp tục chia xã Đà Loan thành hai xã Đà Loan và Ta Năng, chia xã Ninh Loan thành hai xã Ninh Loan và Tà Hine. Trong văn bản này, các địa danh “TuTra” (không có dấu cách) và “K'Đơn” (có dấu phẩy viết liền) có từ trước được dùng để định vị các xã mới, nhưng được viết thành “Tu Tra” (có dấu cách) và “Ka Đơn” (không có dấu phẩy).

Lại ba năm sau nữa, Quyết định số 135/HĐBT ngày 16/09/1989 chia xã Ka Đô thành hai xã Ka Đô và Quảng Lập, chia xã Deune thành hai xã Đơn và Pró, đồng thời thành lập thị trấn Đ'ran trên cơ sở xã Lạc Nghiệp [12]. Đây được xem là cột mốc tái sinh Dran về mặt hành chính sau khi biến mất trên các văn bản của chính quyền hơn 30 năm. Tuy nhiên, cần chú ý địa danh ghi trên văn bản này là “Đ'ran”, tức là chữ D có gạch, kèm dấu phẩy, không có dấu cách, chữ A không có dấu ˘.


Ảnh chụp bản sao Quyết định số 135/HĐBT ngày 16/09/1989, trong đó điều 3 nói đến việc thành lập “thị trấn Đ'ran” trên cơ sở xã Lạc Nghiệp.: Nguồn: Hồ sơ lưu trữ Uỷ ban Nhân dân Thị trấn Đ'ran.

Qua tra cứu toàn văn loạt văn bản này, chúng ta không khỏi đặt dấu chấm hỏi về quy cách viết địa danh của các cơ quan quản lí hành chính, nhất là các địa danh có nguồn gốc tiếng dân tộc thiểu số. Sự thiếu nhất quán thể hiện rõ rệt trong trường hợp Ka Đơn, được viết thành “K'Đơn” năm 1979 (QĐ 116-CP), “Ka Đơn” năm 1986 (QĐ 66/HĐBT), rồi “Deune” và “Đơn” năm 1989 (QĐ 135/HĐBT). Hay là với Dran, việc dấu phẩy xuất hiện sau chữ D không có lí do gì xác đáng. Bởi nếu nói là phụ âm kép “dr” không tồn tại trong tiếng Việt nên phải chèn dấu phẩy vào, thì tại sao một địa danh có tình huống tương tự là Pró (phụ âm kép “pr” không tồn tại trong tiếng Việt) lại được viết nguyên mà không chèn dấu phẩy, ngay trong cùng văn bản? Còn dấu gạch trên chữ D, lí do dễ hiểu nhất là để phân biệt hai âm đọc /dờ/ và /đờ/, nhưng căn bản lập luận này cũng rất yếu; bởi nếu nhất quán ghi tên theo âm đọc và phân biệt phụ âm kép thì phải viết là “Đ'răn” chứ không phải “Đ'ran” như trong QĐ 135/HĐBT năm 1989. Hiện nay, không rõ về sau có văn bản nào đổi tên các địa danh được xác định trong các văn bản đã liệt kê ở trên hay không. Chỉ biết rằng trên trạm mạng chính thức của Uỷ ban Nhân dân huyện Đơn Dương, các đơn vị hành chính kể trên được viết là “Ka Đơn”, “Pró” và “Dran”, tất cả đều không có dấu phẩy.

(Còn tiếp kì cuối)

[1] Phạm Phú Thành. (1993). Lâm Viên hành trình nhật ký. Trong: Đà Lạt năm xưa (tr. 94-99). Công ty Văn hóa Tổng hợp Lâm Đồng.

[2] Nguyễn Hữu Tranh. (2015/03/12). Dran dưới mắt người nước ngoài. Báo Lâm Đồng điện tử.

[3] Yersin A. J. E. (1928/05). Essais sur l'acclimatation du quinquina en Indochine. Bàn về việc trồng thử cây canh-ky-na ở Đông-Dương (T. M. N., Trans.). La Cochinchine agricole [Bulletin mensuel de renseignements et d'informations à l'usage des colons et planteurs français et annamites], 162-178.

[4] Phan Nhựt Sâm. (1942/01/09). Trên đường thiên lý Hanoi-Saigon. Thể tháo Đông Dương, 2(11), 2-5, 12, 16.

[5] Nguyễn Quang Ân. (1997). Việt Nam: Những thay đổi địa danh và địa giới các đơn vị hành chính 1945-1975 (tr. 47). NXB Văn hoá - Thông tin & Viện Sử học - Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia.

[6] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-nhị Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 2051.

[7] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-nhị Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 2110.

[8] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-tứ Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 3860.

[9] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-tứ Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 4422.

[10] Quyết định số 116-CP ngày 14/03/1979 của Hội đồng Chính phủ về việc chia một số huyện thuộc tỉnh Lâm Đồng.

[11] Quyết định số 22/HĐBT ngày 28/03/1983 của Hội đồng Bộ trưởng về việc phân vạch địa giới hành chính một số xã thuộc tỉnh Lâm Đồng.

[12] Quyết định số 135/HĐBT ngày 16/09/1989 của Hội đồng Bộ trưởng về việc phân vạch địa giới hành chính một số xã, thị trấn của huyện Đơn Dương thuộc tỉnh Lâm Đồng.

CẬP NHẬT 14/03/2026: bổ sung bản đồ, tài liệu tham khảo và biên tập lại một số đoạn liên quan đến các nghị định và sắc lệnh của tổng thống Việt Nam Cộng hoà năm 1958.

Đi tìm gốc tích địa danh “Dran” (2)

Nguyễn Tấn Đại — 2024-08-22T13:26:05Z

Trong Kì 1 chúng ta đã biết bác sĩ Alexandre Yersin là người đầu tiên ghi nhận địa danh “Dran” trong sổ tay nhật kí hành trình của mình năm 1893, nhưng phải đến hơn 30 năm sau đó ông mới nhắc tới Dran trong các bài viết công khai. Vậy thì dấu vết thành văn của địa danh này xuất hiện trong các tài liệu chính thức của người Pháp từ khi nào?

Dran trong các văn bản giấy tờ tiếng Pháp

Sau cuộc khám phá cao nguyên Lang Bian của bác sĩ Yersin, người Pháp tiếp tục gửi nhiều đoàn thám hiểm đến khu vực này, đặc biệt khi toàn quyền Doumer có ý định xây dựng một khu nghỉ dưỡng cho người Pháp ở Đông Dương trong giai đoạn 1897-1902. Trong số đó, có cả chuyến thị sát của chính Doumer trong khoảng tháng 02-03/1899, cùng với một sĩ quan tháp tùng tên Langlois và bác sĩ Yersin, được ông kể lại năm 1942 [1]. Khởi hành từ Phan Rang, Doumer phi ngựa nước đại băng băng đi trước, đến Dong-Me (Đồng Mé) nghỉ lại ăn trưa xong tức tốc đi tiếp đến Krong Pha (Sông Pha) khi trời vừa sập tối. Trong khi đó, mãi đến tận khuya đoàn xe ngựa chở hành lí mới theo kịp đến nơi.

Sáng sớm hôm sau, cả đoàn lội bộ dắt ngựa trèo núi. Trong bài hồi kí này, ông viết: “Chúng tôi đã lên đến Bellevue [Eo Gió] và Dran vào khoảng mười giờ. Thời bấy giờ, chưa có người An Nam nào lên sống trên cao nguyên và Dran chỉ có mỗi một làng người Thượng tồi tàn, nơi toàn bộ cư dân đều bị nhiễm sốt rét. Tranh thủ tắm lúc vượt sông, sau đó ăn trưa chớp nhoáng và lên đường tiếp tục chặng cuối.” Cả đoàn tiếp tục hướng về cao nguyên Lang Bian qua ngõ Arbre-Broyé (Trạm Hành). Sau khi ở lại một ngày để khảo sát khu vực Dankia và các điều kiện xây dựng thành phố nghỉ dưỡng, bao gồm cả một tuyến đường sắt từ Sài Gòn vượt núi lên Đà Lạt rồi vòng xuống Quy Nhơn [2], cả đoàn quay ngược xuống Phan Rang theo đúng lộ trình lượt đi, trừ viên công sứ Nha Trang được cho ở lại vì quá mệt sau cuộc trèo núi vất vả.

Có lẽ chính chuyến đi này, với chặng dừng nghỉ ngơi bên bờ sông tại Dran, đã giúp địa danh này xuất hiện trong các kế hoạch xây dựng đường bộ và đường sắt mà Doumer cho triển khai quyết liệt trong những năm 1899-1900, nhằm kết nối giao thông phục vụ phát triển thành phố Đà Lạt. Theo phần báo cáo y tế của bác sĩ Étienne Tardif, một thành viên của phái đoàn Guynet được cử lên nghiên cứu Lang Bian từ năm 1899 đến năm 1900, đoạn đường từ Phan Rang đến Đà Lạt lúc bấy giờ có các điểm dừng trung gian tại: Maï-nuong (Mai Nương), Dongmé (Đồng Mé), Balach (Ba Lách), Somtangam (Tầm Ngân), Daban (Đá Bàn) và Dran [3]. Cũng theo báo cáo năm 1890 của ông, thời ấy để lên cao nguyên Lang Bian có ba lộ trình: thứ nhất, từ Sài Gòn qua Biên Hoà, Tánh Linh, Di Linh, rồi đến Dran để lên Đà Lạt theo lối mòn cheo leo (sentier mulier) do đại uý Guynet mở; thứ hai, theo dọc biển xứ Trung Kì đi từ Phan Thiết tới Tánh Linh rồi đi tiếp lộ trình thứ nhất; thứ ba, đi từ bờ biển Ninh Chữ tới Phan Rang, sau đó qua Mai Nương, Ba Lách, Xóm Gòn và Dran (tlvd., tr. 158-159). Như thế, có thể thấy địa danh “Dran” đã thực sự đi vào các văn bản và bản đồ do người Pháp công bố trong những năm 1898-1900, với vai trò là một cửa ngõ quan trọng ở khu vực tiếp giáp giữa vùng đồng bằng và cao nguyên Lang Bian. Trong đó, đáng kể nhất là bản đồ của đại uý Thouard (1898) và của Guillaume Capus (1900).


Sơ đồ tập hợp các lộ trình thám hiểm của đại uý Thouard năm 1898 có ghi địa danh “Dran”.: Nguồn: theo Tessier & Bourdeaux, 2020, tlđd., tr. 36.


Kí hoạ sơ đồ đường lộ và lối mòn cheo leo từ Phan Rang đến Langbian của Guillaume Capus năm 1900 có ghi địa danh “Dran”.: Nguồn: theo Tessier & Bourdeaux, 2020, tlđd., tr. 35.

Chính các khám phá liên tục một vùng đất mới trong những năm đầu cầm quyền của Doumer đã dẫn tới việc ông ban hành quyết định số 911 ngày 01/11/1899 về việc thành lập tỉnh Haut-Donnaï (Đồng Nai Thượng) và đặt hai trạm hành chính ở Tan-linh (Tánh Linh) và Djiring (Di Linh), nơi đóng luôn vai trò tỉnh lị [4]. Vài tháng sau, ngày 24/02/1900 ông tiếp tục ra quyết định lập trạm bưu điện Dran (cùng với hai trạm Djiring và Dankia), bắt đầu phục vụ từ ngày 15/03/1900. Lực lượng nhân sự sau đó cũng lần lượt được bổ nhiệm, bao gồm: Nguyên-quang-Lâm, Nguyên-van-Phuc (cả hai đều từ ngày 11/03/1900), Dang-van-Quyên và Trân-luong-Ngoc (cả hai từ ngày 01/04/1900) [5]. Không chỉ vậy, một trạm hành chính khác cũng được mở tại Dran năm 1909, với một viên quan tri huyện tên là Ya Gut, chủ yếu chịu trách nhiệm tổ chức lao dịch phục vụ xây dựng đường xá và vận chuyển hàng hoá; phiền nỗi cả trăm gia đình sống trong một ngôi làng gần trạm bưu điện Dran đã tìm cách di dời về những khu vực xa hơn trên núi cao để trốn tránh lao dịch [6]. Tất cả các dữ liệu trên là minh chứng cho thấy vì sao Dran đã sớm xuất hiện trên bản đồ mạng lưới bưu chính và điện báo của toàn khu vực Đông Dương ngay từ đầu thế kỉ XX [7], cùng với Di Linh và Đà Lạt là ba đầu mối chính của tỉnh Đồng Nai Thượng.


Ảnh chụp trang tóm tắt quyết định thành lập trạm bưu điện Dran ngày 24/02/1900 của Toàn quyền Đông Dương.: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Thế nhưng, có thể vì là vùng đất mới nên ranh giới cương thổ tỉnh Đồng Nai Thượng chưa thực sự ổn định. Năm 1902, Doumer kết thúc nhiệm kì cầm quyền của mình mà vẫn còn đau đáu tâm huyết dành cho kế hoạch mở tuyến đường sắt Sài Gòn-Khánh Hoà, với một nhánh rẽ từ Phan Rang qua Đá Bàn, lên Dran tới Đà Lạt [8]. Nhưng chỉ qua năm sau, người kế nhiệm ông đã xoá bỏ tỉnh Đồng Nai Thượng non trẻ để nhập vào tỉnh Bình Thuận, còn Đà Lạt được nhập vào Ninh Thuận [9]. Đến năm 1916 thì tỉnh Lang-Bian cùng với trung tâm đô thị Đà Lạt được thành lập chủ yếu từ các khu vực thuộc tỉnh Đồng Nai Thượng cũ [10], hẳn nhiên trong đó có cả Dran. Vài năm sau nữa, trên cơ sở một chiếu dụ của triều đình ngày 11/10/1920, toàn quyền đương thời là Maurice Long đã kí quyết định số 6161 ngày 31/10/1920 [11] thành lập thị xã Đà Lạt, chia thành hai vùng nội ô và ngoại ô, đồng thời tách phần đất còn lại của tỉnh Lang-Bian đặt theo tên cũ là tỉnh Đồng Nai Thượng [12]. Tỉnh Đồng Nai Thượng mới tái lập này bao gồm ba quận Djiring, Blao (Bảo Lộc) và Dran [13]. Các đơn vị hành chính này duy trì tương đối ổn định trên dưới 20 năm, cho đến khi toàn quyền Jean Decoux kí liên tiếp hai quyết định số 206 và 207 ngày 08/01/1941 thành lập tỉnh Lang-Bian bằng cách sáp nhập thị xã Đà Lạt với vùng ngoại ô và khu vực Dankia trước đây, và giảm phần diện tích tương ứng của tỉnh Đồng Nai Thượng.


Ảnh chụp bản báo cáo “Tình hình xứ Đông Pháp (1987-1902)” với đoạn trích đề cập đến địa danh “Dran”.: Nguồn: Doumer, 1902.


Bản đồ mạng lưới bưu chính và điện báo Đông Dương năm 1914 có ghi tên trạm Dran.: Brenier, H. (1914). Tlđd. Tr. 118-119.

Cùng với sự phát triển của thành phố Đà Lạt suốt nửa đầu thế kỉ XX, các tài liệu, sách vở, báo chí tiếng Pháp vẫn thường nhắc đến địa danh “Dran” khi có thông tin, sự kiện liên quan. Như lễ khánh thành chặng đường sắt răng cưa từ Sông Pha đến Eo Gió ngày 19/01/1927 [14], rồi chặng Dran-Trạm Hành hoàn thành vào tháng 09/1928 [15]. Hay chuyến công cán của khâm sứ Trung Kì Maurice Fernand Graffeuil dự một loạt ba lễ khánh thành: cầu đường bộ Dran có thu phí (sáng ngày 23/11/1938), ga Đà Lạt (chiều cùng ngày) và cầu Sông Pha (hai ngày sau đó) [16].

Sau năm 1945, chế độ quản lí của người Pháp đối với các đơn vị hành chính tại Việt Nam chấm dứt. Việc điều chỉnh tên gọi và ranh giới của các địa danh hành chính trong cả nước nói chung, tại cao nguyên Lang Bian nói riêng, từ đó được chuyển về các chính quyền do người Việt đứng đầu, sử dụng tiếng Việt ghi bằng chữ quốc ngữ. Các tên gọi trước đó vẫn dùng cách viết theo tiếng Pháp dần dần cũng thay đổi theo.

(Còn tiếp)

[1] Institut Pasteur de Dalat (1956). Premières reconnaissances du plateau du Lang-Bian. In: Explorations et souvenirs du Docteur Yersin (pp. 42-48)

[2] Ý tưởng này về sau bị bỏ dở do không khả thi.

[3] Tardif, É. (1949). In: La naissance de Dalat (Annam) 1899-1900 : Capitale de l'Indochine 1946 (p. 66). Ternet-Martin.

[4] Arrêté N° 911 du 1^er novembre 1899 portant création de la province du Haut-Donnaï et de deux postes administratifs à Tân-linh et sur le plateau du Lang-Bian (Annam).

[5] Gouverneur générale de l'Indochine. (1900). Bulletin officiel de l'Indo-Chine Française (pp. 308, 567-568).

[6] Hickey, G. C. (1982). Sons of the mountains: Ethnohistory of the Vietnamese central highlands to 1954 (pp. 314-315). Yale University Press.

[7] Brenier, H. (1914). Essai d'Atlas statistique de l'Indochine française: Indochine physique, population, administration, finances, agriculture, commerce, industrie (pp. 118-119). Gouvernement général de l'Indochine.

[8] Doumer, P. (1902). Situation de l'Indochine française (1897-1901) (p. 227) [Rapport au Conseil supérieur de l'Indochine (Session extraordinaire de février 1902)].

[9] Déry, S. (1999). La colonisation agricole au Vietnam (p. 270) [Thèse pour l'obtention du grade de Philosophiæ Doctor (Ph.D.)]. Université Laval.

[10] Nguyễn Hữu Tranh. (1998). Tìm hiểu địa danh và địa giới hành chánh tỉnh Lâm Đồng. Thông tin Khoa học & Công nghệ [Sở KHCN&MT Lâm Đồng], số 2.

[11] Arrêté N° 206 du 8 janvier 1941 portant création en Annam une nouvelle province dénommée « Province du Lang-Bian » dont le chef-lieu est fixé à Dalat.

[12] Nguyễn Hữu Tranh, 1998, tlđd.

[13] Déry, 1999, tlđd.

[14] L'inauguration du chemin de fer à crémaillère de Krong-pha à Bellevue. (1927/01/22). L'Écho annamite, 1, 3.

[15] Le chemin de fer du Langbiang atteint le rebord du plateau. (1928/09/02). L'Éveil économique de l'Indochine, 12(585), 18.

[16] Une tournée de M. Graffeuil: Trois inaugurations. (1938/12/02). L'Avenir du Tonkin, 54(12868), 4.

Đi tìm gốc tích địa danh “Dran” (1)

Nguyễn Tấn Đại — 2024-08-20T12:20:04Z

Trong quyển “Chuyện xứ Dran xưa” của thầy Lâm Trung Châu (NXB Văn hoá – Văn nghệ TP. HCM & Phương Nam Book, 2020), có bài “Đâu phải Dran bé tí teo” (trang 12-19) nói đến chuyện ranh giới xứ Dran kéo dài phía bắc từ Trạm Bò (Bosquet), Cầu Đất (Entre-Rays), Trạm Hành (Arbre Broyé), qua hướng đông xuống đến đốc Cây Khô (Arbre Sec), vòng về phương nam đến tận cầu Đại Ninh mới dừng lại. Mẩu chuyện nho nhỏ này đã từng dấy lên một cuộc tranh luận, bởi ít ai tin cái địa danh “thị trấn Đ'ran” ngày nay lại một thời rộng lớn đến vậy. Không chỉ thế, còn có không ít người tranh luận không ngã ngũ về việc tên gọi Dran có dấu phẩy hay không, hay là chữ D có gạch ngang hay không. Thôi thì ở đây ta hãy cùng nhau lần về quá khứ, để tìm hiểu ngọn nguồn gốc tích tên gọi của xứ sở Dran thân thương vậy.

Dran và bác sĩ Yersin

Khởi thuỷ, trước khi người Pháp xâm chiếm Việt Nam, vùng cao nguyên phía tây Trung Kì vẫn là một miền đất rừng rú hiểm trở ít được triều đình quan tâm đến. Sau khi người Pháp biến Nam Kì thành thuộc địa (Cochinchine française) năm 1862, đến Hoà ước Giáp Thân 1884 thì cả hai xứ Bắc Kì và Trung Kì cũng được đặt dưới chế độ bảo hộ của nước Pháp (protectorat française). Các nhà thám hiểm và các phái đoàn khảo sát người Pháp lui tới khu vực này ngày càng nhiều. Các ghi chép tỉ mỉ và bản đồ đo vẽ cẩn thận của họ đã dần dần làm bộc lộ ra vẻ đẹp hoang sơ của xứ sở rừng núi vốn còn đầy bí hiểm với người Việt. Trong số đó, bác sĩ Paul Neis và trung uý Albert Septans là những người đầu tiên khám phá ra cao nguyên Lang Bian vào năm 1881, trong một chuyến thám hiểm ngược dòng sông Đồng Nai lên đến tận đầu nguồn [1]. Lộ trình này đi từ đầu nguồn sông La Ngà lần ngược thượng lưu sông Đồng Nai theo nhánh sông Đa Dâng ở hướng tây.


Bản đồ Đông Dương năm 1886 với khu vực cao nguyên Lang Bian mới được khám phá ở hướng tây thượng lưu sông Đồng Nai.: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Riêng hướng đông thượng nguồn sông Đồng Nai, phải đến 12 năm sau bác sĩ Alexandre Yersin mới là người khám phá ra, trong chuyến thám hiểm kéo dài bảy tháng năm 1893, như ông đã viết trong hồi kí “Bảy tháng ở xứ người Thượng” [2]. Trong hành trình dài này, ông đã khởi hành từ Sài Gòn đến Phan Thiết qua ngõ Tánh Linh, rồi từ Phan Thiết đến Phan Rí để ra Nha Trang theo đường bộ, xử lí công việc trước khi trở lại Phan Rí tiếp tục cuộc thám hiểm. Từ Phan Rí ông quay ngược về Tánh Linh, khám phá nhiều buôn làng người Thượng trong vùng. Ở chặng thứ ba, ông quyết định từ Tánh Linh đến Phan Rang theo một con đường khác với lộ trình đã đi qua. Chính quyết định này đã dẫn ông đi vòng qua phía bắc Núi Ông, lần ngược lên hướng núi Tadoum (Tà Đùng) [3], trèo lên gần tới đỉnh giữa mây mù và mưa rơi tầm tã, ngủ một đêm lạnh cóng ở độ cao gần 2.000 mét.

Hôm sau xuống núi, Yersin lại tiếp tục hành trình ngược dòng Đa Dâng đến làng Rioung và nghỉ lại. Từ đây ông bỏ lại tuỳ tùng, một mình dong ruổi về hướng bắc vì theo định vị chỉ còn hai ngày đường là tới. Sáng ngày 21/06, ông khởi hành từ rất sớm, đi qua các làng Kènèrio và Klon, hai lần vượt sông Da N'Tâme (Đa Tam), vượt làng Brenne (Prenn), trèo lên núi cao và choáng ngợp trước quang cảnh mở ra trước mắt của một “cao nguyên lớn trơ trụi nhấp nhô gò đồi”, vào lúc 3 giờ 30 phút chiều [4]. Sau một ngày thăm và khám phá các buôn làng người M'Lates (Lát), ông quyết định trở xuống nhưng chuyển về hướng đông để đến Phan Rang. Trong sổ tay hành trình nhật kí của mình (tlvd.), các trang số 121-123, bác sĩ Yersin đã ghi chú đến làng M'Lonne (M'Lọn) [5] lúc 3 giờ chiều ngày 24/06, nghỉ đêm tại đây, qua ngày 25/06 vượt sông Da Gnine (Đa Nhim) lúc 6 giờ 50 phút sáng, đến làng Bô Kraan [6] lúc 8 giờ 15, đến Kè Dô (Ka Đô) lúc 11 giờ 25, dừng nghỉ trưa tại Diom trước khi tiếp tục hành trình qua Dran khoảng 2 giờ chiều để xuống núi, đến La Klot lúc 4 giờ chiều, Dagnepen lúc 5 giờ 45, P'Hô lúc 9 giờ tối và P'Hô Tân Ngam (Tầm Ngân) lúc 10 giờ tối.


Nhật kí hành trình của bác sĩ Yersin có ghi chú thời điểm đi qua các địa danh “M'Lonne”, “Dron”, “Bô Kraan”, “Kè Dô”, “Diom”, “Dran”…: Nguồn: Yersin, A. J. E. (1893). Voyage chez les Moïs 24 février à 24 sept 1893: Journal de voyage.

Thực ra, đoạn đường từ Bô Kraan đến P'Hô Tân Ngam hôm đó chính là một cuộc rượt đuổi của Yersin cùng ba tuỳ tùng người Việt, truy lùng một băng cướp đông đảo có vũ trang do một thủ lĩnh tên Thouk cầm đầu. Chuyện này được kể lại trong các hồi kí về chuyến thám hiểm ấy đăng trên báo chí năm 1895 [7]. Đáng tiếc là, các bài báo này chỉ nhắc đến một số địa danh chính như M'Lonne (hay M'Lône), Bô Kraan, Diom mà lại bỏ qua Dran. Cả trong các bản đồ vẽ kèm theo các báo cáo thám hiểm của mình, Yersin cũng chỉ đánh dấu Diom chứ không phải Dran. Có lẽ, chính vì trong hành trình của mình, bác sĩ Yersin chỉ thực sự dừng chân ở M'Lonne (để nghỉ đêm), Bô Kraan (nơi phát hiện dấu vết băng cướp), và Diom (nghỉ trưa). Trong khi đó, con đường truy lùng băng cướp lại men theo phía nam sông Đa Nhim, thẳng hướng đông về Phan Rang. Thật vậy, trang số 122 nhật kí hành trình của ông có ghi chú: “1h45 - bên trái - Pè Dran 2 km hơi chếch về hướng bắc”.


Bản đồ kèm theo bản báo cáo chuyến thám hiểm từ Nha Trang đến Đà Nẵng năm 1894 chỉ đánh dấu “Diom” so với “Lang-Bian” mà không có “Dran”.: Nguồn: Yersin, 1894, dẫn theo Tessier, O., & Bourdeaux, P. (2020). Đà Lạt – Bản đồ sáng lập thành phố (Vũ Thị Mai Anh, Trần Thị Lan Anh, Nguyễn Hồng Minh, dịch). NXB Tổng hợp TP. HCM. Tr. 24.

Quả thực, trong các tài liệu do bác sĩ Yersin công bố rộng rãi, địa danh “Dran” chỉ xuất hiện chính thức kể từ năm 1927 khi ông viết báo cáo về quá trình thử nghiệm trồng cây canhkina ở Đông Dương [8]. Theo đó, sau nhiều năm thử nghiệm trồng canhkina ở núi Hòn Bà (Khánh Hoà) không thành công, ông nhớ tới vùng đất Dran nên đã quay lại vào năm 1923 để lấy mẫu đất trên một ngọn đồi “cao hơn một trăm mét”, đem về phân tích rồi quyết định mang vài trăm gốc canhkina từ Hòn Bà lên trồng thử tại đây. Ngay cả với cuộc truy đuổi băng cướp của Thouk, đến lần kể về sau năm 1942 ông mới nhắc tới Dran [9]. Thế nhưng trước đó, nhiều văn bản giấy tờ khác do người Pháp ban hành đã có ghi nhận địa danh này với đúng cách ghi như trong sổ tay nhật kí hành trình của bác sĩ Yersin. Thật trớ trêu, ông là người đầu tiên để lại dấu vết thành văn địa danh “Dran” từ năm 1893, nhưng lại không phải là người đầu tiên công bố.

(Còn tiếp)

[1] Mai Thái Lĩnh, Nguyễn Hữu Tranh, & Trương Ngọc Xán. (1993). Bác sĩ Alexandre Yersin và sự hình thành đô thị Đà Lạt. Trong: Uỷ ban Nhân dân Thành phố Đà Lạt, Đà Lạt: Thành phố cao nguyên. NXB Tổng hợp TP. HCM.

[2] Yersin, A. J. E. (1935). Sept mois chez les Moïs. In: Variétés sur les pays Moïs (pp. 166-205). Le Gouvernement de la Cochinchine.

[3] Quy ước cách ghi địa danh và nhân danh trong loạt bài này: viết in nghiêng khi dùng tên đúng theo nguồn trích dẫn; viết thường khi dùng tên phổ biến hiện nay, nếu cần nhấn mạnh cách viết (đúng từng kí tự) thì đặt trong ngoặc kép.

[4] Yersin, A. J. E. (1893). Voyage chez les Moïs 24 février à 24 sept 1893: Journal de voyage. (pp. 116-117.)

[5] Ông ghi chú: “Từ đây [M'Lonne] đến Dron 1-2 giờ đi bộ theo hướng tây bắc”. Liệu Dron có phải là địa danh Đạ Ròn hiện nay hay không?

[6] Liệu Bô Kraan có phải là địa danh K Răng Chớ thuộc xã Ka Đơn hiện nay?

[7] Jolly, R. (1895/07/07). Le docteur Yersin chez les moïs: VII. Journal des voyages et des avantures de terre & de mer, 939, 55.

[8] Yersin, A. J. E. (1927). Essais sur l'acclimatation du Quinquina en Indochine. Journal d'agriculture traditionnelle et de botanique appliquée, 7(68), 250-254.

[9] Institut Pasteur de Dalat (1956). Rencontre avec les pirates sur le plateau moï. In: Explorations et souvenirs du Docteur Yersin (pp. 36-41).

LỜI CẢM ƠN: Chân thành cảm ơn TS Olivier Tessier, Phụ trách Trung tâm nghiên cứu của Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) tại TP. HCM, người đã chia sẻ các nguồn tài liệu quý báu được dùng trong bài viết này.

Truyền thuyết con dê đi lạc

Nguyễn Tấn Đại — 2024-02-11T22:03:46Z

CẢNH BÁO: Chuyện bịa một ngàn phần trăm, nhưng tên các địa danh là có thật một trăm phần trăm

Ngày xửa ngày xưa, một ngày đông lạnh giá ở xứ Dran miền Thượng có một con dê đi lạc. Quãng đường nó lạc bắt đầu từ đoạn sông Đa Nhim dưới chân núi Kanan, nơi sau này người ta xây đập thuỷ điện Đa Nhim; từ đó vùng đất này có tên là Quảng Lạc.

Dạo ấy dòng Đa Nhim còn tuôn chảy cuồn cuộn, xứ này còn lắm đầm lầy. Người ta thấy con dê cứ lội bị bõm trong các bãi lầy ngập nước thật là tội nghiệp; đoạn này về sau có tên Lạc Nghiệp.

Con dê lội bì bõm mãi thì đến một đoạn dốc cao ráo, có một vị thầy tu chắp tay niệm Phật “Thiện tai! Thiện tai!” rồi kéo nó lên; đoạn dốc này về sau có tên Lạc Thiện.

Thoát khỏi bãi lầy, con dê lần xuống bên kia dốc thì thấy đất rộng trời cao bao la bát ngát; vùng đất ấy sau được đặt tên là Lạc Quảng.

Con dê vừa men theo dòng Đa Nhim vừa chơi đùa tung tăng thoả thích quên cả thời gian. Cho đến một ngày nó nhìn sang bên kia sông thấy một ngọn đồi kéo dài như hình yên ngựa, nắng ấm tràn ngập đất trời chuyển sang xuân; nơi ấy chính là Lạc Xuân.

Nó lại tiếp tục hành trình của mình đến một vùng đất bằng phẳng trải dài tít tắp; đó là Lạc Bình.

Qua khỏi vùng đất này, con dê lạc vào một khu vườn rộng lớn do tộc người Thượng bản xứ vun trồng chăm bón; về sau chỗ ấy được gọi là Lạc Viên.

Ra khỏi vườn rộng lớn thì một khu rừng nhỏ hiện ra trước mặt; vùng này trở thành Lạc Lâm.

Con dê lạc cố len lỏi giữa cây cối chen chúc của khu rừng. Vừa thoát đến bìa rừng thì gặp một ngôi làng nhỏ; sau người ta gọi chỗ này là Lạc Lâm Làng.

Đến cuối làng, con dê gặp ngọn núi Aviat sững sững chắn trước mặt; nơi ấy được đặt tên là Lạc Sơn.

Nó đi vòng qua chân núi đến một đoạn nữa thì gặp một đoàn thám hiểm do một bác sĩ người Pháp gốc Thuỵ Sĩ dẫn đầu. Ông vừa khám phá ra cao nguyên Lang Bian và đang trên đường xuống lại đồng bằng. Không hiểu sao nó lại hiểu được ý nghĩa những lời trao đổi của đoàn người này, và lần theo dấu vết của họ để đi tiếp. Nơi gặp gỡ đó được đặt tên là Lạc Nghĩa.

Con dê cứ theo dấu vết của đoàn thám hiểm mà lần ngược leo mãi leo mãi qua các ngọn núi cao. Cho đến một ngày nó đến được chân ngọn núi Lang Bian thì mất tích, không ai thấy dấu vết của nó nữa.

Toàn bộ các vùng đất con dê đi lạc đã qua được đặt tên là Đơn Dương, còn nơi nó mất dấu được gọi là Lạc Dương.

MINH HOẠ: Trích-ghép bản đồ Đơn Dương và Đà Lạt của U.S. Army, 1989, có đầy đủ tên gọi các địa danh kể trong truyện

Nào ta cùng sánh kề vai nhau

Nguyễn Tấn Đại — 2023-08-07T06:35:41Z

Mỗi một ngày trôi qua, con người ta có nhiều điều khác nhau để lựa chọn, và cũng chọn lựa khác nhau nhiều điều. Có người bắt đầu một điều mới mẻ. Có người rẽ ngang một con đường. Và cũng có người tiếp tục dấn bước...


Scenic View Of Night Sky With Stars (James Wheeler)

Chắc không nhiều thì ít, cũng sẽ có người thích mang theo bên mình trên những nẻo đường ấy một hành trang là một câu hát...

Don't lose your way
With each passing day
You've come so far
Don't throw it away

Đừng rời bỏ con đường
Mỗi ngày bạn đi qua
Bạn đã đi thật xa
Đừng ném đi tất cả

Có nhiều lí do để người ta rẽ hướng, kiên trì đi tới hay dừng chân nghỉ ngơi. Và cho dù lựa chọn ấy có là gì đi nữa, thì...

Live believing
Dreams are for weaving
Wonders are waiting to start
Live your story
Faith, hope & glory
Hold to the truth in your heart

Hãy sống vững tin
Kết chặt ước mơ
Để bắt đầu những điều kì diệu
Hãy sống như chính bạn
Niềm tin, hi vọng và vinh quang
Hãy giữ vững chân lí trong tim mình

Bởi trên cao, ngàn năm mây trắng vẫn bay trời xanh vẫn trong, dưới thấp lòng người sâu hun hút trắng đen khó lường. Chỉ có...

If we hold on together
I know our dreams will never die
Dreams see us through to forever
Where clouds roll by
For you and I

Nếu ta cùng kề vai nhau
Tôi biết ước mơ của ta sẽ không bao giờ mất
Những ước mơ mãi không rời xa
Như mây trắng bay qua
Trong đời bạn và tôi

Nghe Diana Ross hát “If we hold on together”, có lẽ cũng không cần phải diễn giải hay ngẫm ngợi gì nhiều. Bản thân ca từ và giai điệu đã làm thay tất cả. Chỉ còn du dương từng nhịp phách theo từng bước chân đi. Và cảm...

Souls in the wind
Must learn how to bend
Seek out a star
Hold on to the end
Valley, mountain
There is a fountain
Washes our tears all away
Words are swaying
Someone is praying
Please let us come home to stay

Những tâm hồn cuốn đi theo gió
Rồi sẽ biết lúc quay về
Tìm kiếm nơi xa xôi một vì sao sáng
Hãy vững tin đến cùng
Thung lũng, núi đồi
Có con suối mát trong
Rửa trôi dòng nước mắt
Ngôn từ tuôn bay
Ai đang cầu nguyện
Xin người cho ta về ở dưới mái nhà xưa

If we hold on together
I know our dreams will never die
Dreams see us through to forever
Where clouds roll by
For you and I

Nếu ta cùng kề vai nhau
Tôi biết ước mơ của ta sẽ không bao giờ mất
Những ước mơ mãi không rời xa
Như mây trắng bay qua
Trong đời bạn và tôi

When we are out there in the dark
We'll dream about the sun
In the dark we'll feel the light
Warm our hearts, everyone

Khi ở ngoài kia trong màn đêm
Ta sẽ mơ về tia nắng mặt trời
Trong bóng đêm ta nghe ánh sáng
Sưởi ấm trái tim mỗi người

If we hold on together
I know our dreams will never die
Dreams see us through to forever
As high as souls can fly
The clouds roll by
For you and I

Nếu ta cùng kề vai nhau
Tôi biết ước mơ của ta sẽ không bao giờ mất
Những ước mơ mãi không rời xa
Vút cao như đôi cánh tâm hồn
Như mây trắng bay qua
Trong đời bạn và tôi

Sài Gòn, 15/04/2009

Dưới đây là clip bài hát trích từ phim “Khủng long Chân nhỏ” (Little Foot - The Land Before Time):

Nhân đây, tôi cũng xin giới thiệu phần lời Việt của bài hát này, do tôi vừa hoàn thành ngày 07/08/2023, với bản karaoke song ngữ do anh Lâm Thạnh dựng:

Nào ta cùng sánh kề vai nhau

(Diana Ross, 1988)

Em ơi vững tâm
Dù đường xa bao khó khăn
Gian nan sẽ qua
Giữ đức tin trong lòng
Yêu đời yêu người
Ước mơ luôn chan hoà
Hãy mang yêu thương gieo khắp nơi
Sống đời chân tình
Khát khao phút huy hoàng
Trái tim tin yêu luôn đậm sâu

ĐK:
Nào ta cùng sánh kề vai nhau
Để niềm mơ ước chắp cánh bay xa
Từng ngày qua vẫn hoà nhịp khúc ca
Muôn làn mây trắng
Đến cùng chúng ta

Theo gió cuốn đi
Hồn ai rồi sẽ về
Sao mai sáng soi
Hãy vững tin đến cùng
Núi đồi thung ngàn
Suối reo nước trong lành
Cuốn trôi nước mắt vương bờ mi
Tiếng vọng bên lầu
Thoáng nghe ai kinh cầu
Chốn xưa nay ta quay về đây

ĐK:
Nào ta cùng sánh kề vai nhau
Để niềm mơ ước chắp cánh bay xa
Từng ngày qua vẫn hoà nhịp khúc ca
Muôn làn mây trắng
Đến cùng chúng ta

Khi màn đêm chìm xuống ngoài trời xa
Ta hoài nhớ tia nắng mai
Vầng dương bừng sáng vượt đêm đen
Tràn hân hoan đầy tim ta

ĐK:
Nào ta cùng sánh kề vai nhau
Để niềm ước mơ chắp cánh bay xa
Từng ngày qua vẫn hoà nhịp khúc ca
Ngút trời hồn ai phiêu bạt
Làn mây trôi dạt
Về đây cùng ta

Niềm tin cuộc sống

Nguyễn Tấn Đại — 2021-02-12T19:00:00Z

Trong cuộc sống, đôi khi chúng ta mất đi niềm tin. Vào nhà chức trách. Vào môi trường xã hội xung quanh. Vào người khác. Và vào chính bản thân mình. Đến độ một lúc nào đó muốn phục dựng niềm tin, người ta không còn biết phải bắt đầu từ đâu, từ ai, từ lúc nào… Tốc độ cuộc sống càng quay cuồng, người ta càng vội vã muốn có thật nhiều thứ thật nhanh chóng. Tới mức đôi khi quên bẵng đi rằng niềm tin cũng giống như cây cối, cần được vun xới chăm bón hàng ngày mà không trông mong vào bất cứ điều gì kì diệu nào khiến nó vụt lớn.

Khi bé Thỏ tròn 5 tuổi, vừa có em trai, cả nhà ở lại Sài Gòn ăn Tết. Chiều mùng 2, cả nhà dẫn nhau đi đường hoa Nguyễn Huệ. Trước khi đi, bé Thỏ xúng xính chiếc túi nhỏ được tặng để đựng bao lì xì. Không biết bỏ gì vào, hai vợ chồng bảo nhau lấy miếng giấy ghi số điện thoại ba mẹ dự phòng khi cần thiết, dù bé đã thuộc lòng từ lâu.

Mẹ địu em trai trước bụng. Ba cầm máy quay phim chụp hình. Chị Hai lúc đi với ba, lúc đi theo mẹ, lúc nào cũng nắm chặt tay sợ lạc. Cả nhà dạo từ đầu đường đến cuối đường rồi quay lại. Trời sẩm tối, dòng người chen chúc vào ngày một đông hơn. Đến bồn hoa gần cổng ra vào, mấy mẹ con tạo dáng chụp hình lần cuối trước khi ra về.

Xong mẹ địu em đi trước. Ba quay ngược lại “vớt cú chót” chụp vài tấm ảnh đường hoa lung linh dưới ánh đèn đêm. Đến khi đuổi kịp mẹ thì không thấy bé Thỏ đâu; mẹ thì nghĩ con đi với ba, trong khi ba nghĩ con đã theo mẹ. Cả hai bắt đầu hốt hoảng, ngó quanh tìm kiếm. Hỏi các chiến sĩ thanh niên xung phong đứng làm nhiệm vụ bảo vệ bên hàng rào chắn, họ hướng dẫn đến trạm chỉ huy ở khu vực giữa đường hoa để khai báo. Thế là chia nhau mẹ đi khai báo, ba tiếp tục chạy quanh tìm kiếm.

Dòng người đổ về đường hoa đã đông nghịt, chỉ có thể đi theo một chiều. Ba vừa vạch đám đông vừa chạy vừa ngó quanh, từ đầu đường hoa đến quãng giữa có lối rẽ quay lại hai vòng vẫn không chút tăm hơi. Mười phút ấy bỗng dài ra như cả thế kỉ. Mỗi giây trôi qua là một lần uất nghẹn cái cảm giác bồng bềnh chông chênh không thể nào tả được… Chỉ cần bé bước vài bước ra khỏi rào chắn là vô phương tìm kiếm, sẽ không biết được mai này sống thế nào, lớn lên ra sao…

Đến vòng thứ ba thì hết hi vọng, ba gọi điện cho mẹ báo quay về trạm chỉ huy. Đến nơi, vừa trình bày sự việc, được yêu cầu cầm bút khai báo thông tin về bé vào sổ, nhìn sang bên cạnh thì thấy bé Thỏ đang đứng đó, rụt rè kêu “Ba ơi!”. Lúc đó mẹ cũng vừa kịp đến nơi. Bao nhiêu cảm xúc dồn nén võ oà, ba định hỏi “Con đi đâu nãy giờ?...” nhưng những người bảo vệ xung quanh ngăn lại, bảo để từ từ rồi nói chuyện nhẹ nhàng với bé.

Kiểm tra lại điện thoại, thấy có hai cuộc gọi nhỡ từ số máy cố định. Hỏi ra mới biết là trạm chỉ huy gọi đến hai lần mà ba không nghe chuông để bắt máy. Khi đã bình tĩnh, tra hỏi ngọn nguồn thì bé Thỏ kể rằng con đi một lúc thì không thấy ba mẹ đâu, thấy chú công an mặc đồ xanh như vầy (chỉ tay vào một chiến sĩ thanh niên xung phong) nên tới hỏi: “Chú ơi! Chú biết ba mẹ con ở đâu không?”, rồi chú dẫn con về đây. Khi được hỏi tên ba mẹ và số điện thoại, bé Thỏ lấy miếng giấy ghi sẵn trong túi ra đưa. Khi các chiến sĩ trực ở trạm chỉ huy gọi ba không được thì chuyển sang gọi mẹ để mời về trạm đón bé.

Đến tận bây giờ, đã tròn 10 năm, tôi vẫn không thể nào quên được cái cảm giác kinh khủng ngày ấy. Điều đã cứu thoát cả gia đình ngày hôm ấy, không có gì khác ngoài niềm tin vào cuộc sống. Ngay từ khi biết nói và quan sát, bé Thỏ đã không ngừng đặt câu hỏi và nhận được những câu trả lời đầy chất “trẻ con” của ba. Bé đã lớn lên với một niềm tin chân thực vào những giá trị chân thực trong cuộc sống, không nhuốm màu thị phi thiên kiến đầy chủ quan của người lớn.

Nói chuyện phải biết thưa gửi, cảm ơn, xin lỗi; ai khác nói cộc nói trổng bất lịch sự mặc dầu. Đi xe gặp đèn đỏ phải dừng, đèn xanh mới chạy; thấy người vượt đèn đỏ biết là sai và không làm theo. Thấy người khác xả rác lung tung ngoài đường biết là sai và luôn tự giác bỏ rác đúng nơi đúng chỗ. Các chú công an mặc đồng phục chuyên bắt kẻ gian trừng trị cái ác và giúp đỡ người gặp hoạn nạn…

Niềm tin chân thực ấy được vun đắp qua từng câu hỏi đáp, từng mẩu chuyện và cả những trò đùa giỡn hàng ngày giữa hai cha con trên đường đi học hay dạo phố. Không có bất cứ điều kì vọng nào ngoài việc con lớn lên mỗi ngày biết phân biệt đúng sai tốt xấu trong từng cử chỉ, hành động dù là nhỏ nhặt nhất. Sẽ có những lúc nhận định đánh giá sai, nhưng chính bản thân con sẽ biết tự học hỏi từ chính những cái sai mắc phải. Ba mẹ không thể đi theo bên cạnh chăm sóc lo lắng cho con cả cuộc đời, nên cách tốt nhất là con có đủ hành trang để tự biết cách bảo vệ mình, càng sớm càng tốt, càng dày dặn càng tốt.

Chính nhờ đó mà một cô bé 5 tuổi, lạc ba mẹ giữa đường hoa đông nghìn nghịt lúc chập choạng tối mùng 2 Tết Tân Mão, đã xem các chiến sĩ thanh niên xung phong mặc đồng phục xanh lá cây chính là những chú công an chuyên làm việc tốt, để từ đó cứu được chính bản thân. Sau 10 năm, cả hai chị em vẫn tiếp tục lớn lên với những câu chuyện nhỏ vun xới niềm tin cuộc sống hàng ngày. Không hi vọng vào một điều kì diệu lớn lao nào, mà chỉ như cây cối cần chăm bón cần mẫn để ngày một vươn cao vững chãi.

Tản mạn nghề giáo (4)

Nguyễn Tấn Đại — 2020-11-23T02:50:35Z

[Tiếp theo phần 1 > phần 2 > phần 3]

Người thầy tự tâm

Sau khi xong cao học ở Pháp về nước, có người hỏi tôi qua bển học cái gì, ở trường nào, có cái gì hay. Tôi trả lời học về phương pháp sư phạm ở cái trường nhỏ xíu không mấy ai biết tới, mà cũng chẳng có gì hoành tráng ngoài một câu chuyện nôm na về giáo dục học được từ thầy Pascal ở Le Mans. Đó là, người thầy dạy học giống như dẫn học trò đi trên đường, bỗng dưng gặp một bức tường chắn ngang (mà thầy đã cố tình dựng lên từ trước), đủ cao để học trò không nhảy qua dễ dàng. Tiếp theo cứ để cho học trò tự tìm mọi cách, thậm chí phải trèo lên trượt té hay đầu cụng tay đấm bức tường đến rướm máu để vượt qua mà không được; để cho nhớ. Rồi thầy khéo léo giấu một cái thang ở đâu đó trong bụi cây ven đường, và kín đáo tiết lộ một dấu hiệu để học trò biết cách tìm cái thang mà bắt lên vượt qua tường. Và cứ thế tiếp tục cùng học trò đi tới, rồi lại gặp những bức tường mới…

Về sau tôi học và nghiên cứu chuyên sâu về khoa học giáo dục, tiếp cận nhiều lí thuyết và phương pháp giáo dục hiện đại, dù có nhiều tên gọi khác nhau như dạy học tích cực, dạy học theo dự án, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học cá nhân hoá, v.v. thì hầu như phương pháp nào cũng “diễn Nôm” ra như câu chuyện kể trên vậy. Kể cả trong công nghệ giáo dục (môn khoa học hiện đại nghiên cứu về việc ứng dụng công nghệ trong giáo dục chứ không liên quan gì đến các ô tròn ô vuông dạy chữ tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số), câu chuyện này cũng hoàn toàn nghiệm đúng. Vì vậy, tôi không ham mê chạy theo những ngôn từ thời thượng rổn rảng mà nhiều người, kể cả có hay không có chuyên môn về giáo dục và công nghệ giáo dục, vẫn thường phát biểu, như khai phóng khai sáng khai trí cách mạng công nghiệp bốn chấm… trong khi tôi chỉ biết mù mờ hoặc… mù tịt.

Không biết từ đâu mà tôi có tính thích học. Học đủ thứ trên đời. Di truyền hay truyền thống gia đình cũng không hẳn, vì cả các thế hệ ông bà cha mẹ lẫn nhiều anh chị tôi không phải ai cũng học hành tới nơi tới chốn. Có khi là vì thuở nhỏ nhà nghèo, đất nước mới mở cửa còn nhiều dư địa cho báo chí sách vở truyền bá tư tưởng phấn đấu học hành cống hiến, tôi ham đọc báo mãi rồi “nhiễm”. Thêm nữa, đó là thời kì sinh hoạt Đội và Đoàn vẫn còn giữ được chất “lửa” nguyên sơ chưa nhuốm màu lợi ích kinh tế và chính trị như sau này, nên cái lí tưởng nồng nhiệt tuổi trẻ ấy đã khắc dấu sâu sắc không mờ phai trong tâm tưởng. Một năm trải nghiệm ở Pháp đã thắp lên vài ngọn đèn chiếu sáng thêm cho lí trí tôi còn u mê. Câu chuyện “diễn Nôm” kia vẫn cứ là bài học tôi nằm lòng, cùng với “ngọn lửa tâm tưởng” và “ngọn đèn lí trí” tất cả trở thành một người-thầy-tự-tâm dẫn dắt tôi tiếp tục không ngừng học, hành, nghiên cứu và truyền bá giáo dục.

Năm 2001, sau một năm cao học, tôi về nước ngày 19 tháng 8. Một tuần sau tôi lên Đà Lạt, mang hồ sơ đến Sở Giáo dục xin việc. Được hỏi là Sở đang cần chuyên viên bộ môn Sinh, có muốn làm vị trí ấy không, tôi rụt rè bảo mình mới ra trường đi du học luôn rồi về, chưa có kinh nghiệm thực tiễn, sợ làm chuyên viên bộ môn về nói chuyện với các trường sẽ không đủ sức thuyết phục. Khi trình bày nguyện vọng muốn dạy học ở trường Cao đẳng Sư phạm cho phù hợp với trình độ bằng cấp, cũng đồng thời tích luỹ kinh nghiệm thực tiễn thì tôi được bảo cứ qua liên hệ trực tiếp với trường.

Chạy xe vòng sang trường Cao đẳng Sư phạm, đến cửa bảo vệ toà nhà chính hỏi muốn gặp người phụ trách tổ chức nhân sự để nộp hồ sơ xin việc thì được bảo rằng lãnh đạo đang nghỉ bệnh, tuần sau quay lại. Chàng trai hăm ba tuổi hừng hực nhiệt huyết vui vẻ quay về huyện lo việc nhà rồi ngay sau lễ Quốc khánh lại cưỡi chiếc Citi đỏ “thần thánh” một thời vượt đèo lên Đà Lạt. Cũng gặp người bảo vệ hôm trước, cũng trình bày lí do, và vẫn nhận được câu trả lời lãnh đạo chưa đi làm lại. Bắt đầu băn khoăn, tôi vòng ngược sang Sở Giáo dục. Cô phó phòng tổ chức bảo nếu không chờ xin được bên Cao đẳng thì chỉ còn một chỗ tại trường bán công Nguyễn Trãi ở Đức Trọng, chuẩn bị khai giảng mà vẫn thiếu một giáo viên Sinh. Thế là, vội vã cầm hồ sơ chạy xuống Đức Trọng, được nhận vào ngay. Hôm sau, tôi đóng bộ từ Đơn Dương chạy qua Đức Trọng dự lễ khai giảng, rồi ngay lập tức thuê một phòng trọ đối diện trường, bắt đầu sự nghiệp dạy học phổ thông ngắn ngủi của mình.

Trường bán công Nguyễn Trãi là nơi đón nhận học sinh “hàng dạt” của thị trấn Liên Nghĩa, sau khi đã chọn lọc hết những học sinh khá giỏi vào trường THPT Đức Trọng. Thỉnh thoảng, buổi chiều học trò tan học ra lại có một đám nhốn nháo, vài thanh thiếu niên choai choai hùng hổ chặn đường “trị” một học sinh nào đó có mâu thuẫn gì đó với một người quen của chúng, xong ngang nhiên vứt con dao Thái nhọn hoắt xuống mương rồi bỏ đi. Một hôm như thế, nghe tiếng ồn ào trước khu nhà trọ tôi ra xem thử chuyện gì, thấy một cậu học sinh lớp mình chủ nhiệm bị đánh chúi nhủi liền chạy lại can và dắt cậu vào phòng. Chắc vì thấy tôi là giáo viên nên chúng cũng tạm ngừng tay, chưa dám manh động. Cho học trò ngồi lên xe, khoá vội phòng trọ, tôi ngó trước ngó sau cẩn thận rồi… vọt lẹ, chở vù cậu về nhà.

Tôi được giao dạy ba khối gồm lớp 7, lớp 10 và lớp 11, khi ấy vẫn còn theo chương trình cải cách lần đầu 1981-1992. Trong cái khuôn khổ gò bó cứng nhắc lúc bấy giờ, bộ giáo án tôi soạn rất “dị” so với các đồng nghiệp cùng trường hay cùng thời. Nếu như 5 bước lên lớp bắt buộc phải có, thì tôi “chế” thêm các cấu trúc bố cục giáo án, các quy ước mô tả hoạt động của giáo viên và của học sinh (cá nhân hoặc nhóm)… Lối trình bày giáo án phổ biến khi ấy là giáo viên phải hỏi câu gì vào lúc nào, học trò phải trả lời ra sao để chép bài lên bảng và vào vở. Tôi thì chỉ ghi vắn tắt kiểu “G: ?” (giáo viên hỏi), “H: !” (học sinh trả lời), “G: gg” (giáo viên giảng giải), “H: gh” (học sinh ghi chép)… Dụng cụ dạy học gần như không có gì đáng kể, nên tôi tận dụng mọi cơ hội mày mò làm các món đồ dùng trực quan, hoặc cho học trò chuẩn bị sẵn mẫu vật ở nhà mang theo, hướng dẫn cho quan sát, nhận xét và làm bài luận. Lớp học thì thường xuyên đầy ắp tiếng cười (dĩ nhiên ngoài những buổi mệt mỏi, chán đời hay đang bực bội), đến nỗi thầy hiệu trưởng phải đi qua đi lại ngoài sân lườm lườm nhìn vào xem thầy trò đang dạy học hay đang chơi…

Với chương trình và cách dạy nói chung khá cũ kĩ, lại là học trò bán công, khâu bài tập vận dụng và kiểm tra đánh giá là yếu nhất. Nếu thi trắc nghiệm mãi gần chục năm sau mới phổ biến ở Việt Nam, thì tôi đã cặm cụi soạn những câu hỏi trắc nghiệm đơn giản, từ viết tay chuyển sang đánh máy rồi in ra, bỏ tiền túi photocopy phát miễn phí cho học trò. Lớp 11 cần phải giải toán di truyền mà thời gian trên lớp quá ít, tôi đăng kí phòng trống ở những buổi không có giờ dạy, bảo học trò em nào muốn luyện thì tự giác đúng ngày giờ tới học, không phải đóng tiền bạc gì. Học trò mang tâm lí mình học kém, đa số lại lười do đi học vì bổn phận hơn là hứng thú, mỗi tiết dạy thay vì lấy 5 phút kiểm tra miệng vài em tôi dùng 10 phút để kiểm tra viết cả lớp, cho xem tài liệu thoải mái, rồi cứ cộng trung bình các cột điểm ấy lại tính thành điểm kiểm tra miệng. Vậy mà, vẫn có bạn mắt nhắm mắt mở chép bài của bạn, chấm xong chỉ biết cười ra nước mắt: “Tất cả các loài thực vật đều có 4 chân, có thể đi lại và tự kiếm ăn được”…

Đề thi học kì tôi thiết kế lại càng khác biệt. Thay vì đặt những câu hỏi kiểm tra các nội dung kiến thức riêng biệt, tôi xâu chuỗi tất cả các kiến thức đã học thành một đề tài liên hoàn, câu này dẫn đến câu kia và tất cả xoay quanh một tình huống thực tiễn mà học trò có thể quan sát hay mường tượng ra được một cách dễ dàng. Đáp án theo đó mà cũng rất cụ thể, chi tiết, nhưng không phải theo kiểu tầm chương trích cú đúng theo sách vở, mà là đánh giá nội dung trình bày có chính xác hay không. Nhưng nói chung, nếu như giáo án “dị” người khác có thể khen (như cô hiệu phó chuyên môn) hay miễn cưỡng bỏ qua vì khó “cãi” lại tôi (như nhiều đồng nghiệp), đề thi “đột phá tư duy” quá “liều” lại khó được chấp nhận. Giải pháp trung gian dung hoà được đưa ra để đưa một liều lượng tư duy mới mẻ vào đề thi, nhưng vẫn giữ phần “học thuộc lòng trả bài” ở một tỉ lệ cao cho an toàn.

Thời ấy, lương giáo viên trong tầm 700.000 đồng/tháng, ứng với khoảng… 47 đô la Mỹ, nếu quy theo thời giá hiện nay sẽ được khoảng… 1,1 triệu đồng. Tôi đã chủ trương đi dạy không bận tâm đến thu nhập, nên lương lãnh ra chỉ đủ thuê phòng trọ và đổ xăng những ngày trống giữa tuần chạy về Đơn Dương và cuối tuần phi xuống Bảo Lộc. Bao nhiêu tâm huyết đổi mới phương pháp dạy học tôi mang từ Pháp về đều hết trút vào các lớp học tại Đức Trọng, để trông chờ cơ hội đăng kí đợt tuyển công chức do Sở Giáo dục tổ chức. Người thân quen trong gia đình làm cán bộ Nhà nước không ít, chức tước to cấp huyện cấp tỉnh đều có “kênh” nếu muốn nhờ vả, nhưng tôi vẫn chủ trương tự thân vận động.

Tháng 3 tôi nộp hồ sơ xin tuyển thẳng công chức cho phòng tổ chức Sở, theo diện tốt nghiệp đại học hay cao đẳng loại giỏi, hoặc có bằng thạc sĩ, tiến sĩ, rồi tỉnh queo về lại trường chờ kết quả. Tháng 5 nhận được cuộc điện thoại của Sở về trường, bảo lên… chuyển hồ sơ qua thi công chức. Tôi tò mò hỏi cô phó phòng tổ chức có bao nhiêu ứng viên được tuyển thẳng, cô bảo có 1 bạn tốt nghiệp Đại học Đà Lạt ngành Sinh loại giỏi, và 6 bạn tốt nghiệp Cao đẳng Sư phạm ngành Nhạc-Hoạ loại giỏi. Tôi hỏi thêm vậy sao em tốt nghiệp đại học sư phạm chính quy, có bằng cao học loại giỏi về phương pháp giảng dạy ở nước ngoài, mà không được tuyển thẳng. Cô trả lời, ờ thì em học cao học là cho biết, nhưng xét tuyển thẳng thì vẫn xét bằng đại học (mà tôi chỉ có bằng tốt nghiệp loại… trung bình, với điểm 6,98/10 cho 2,5 năm học chuyên ngành, không tính điểm 1,5 năm học đại cương). Tôi không nói gì nữa, lặng lẽ bước qua nộp 70.000 đồng lệ phí thi công chức, mà trong lòng biết rằng con đường mình đi sẽ ngày càng rời xa xứ cao nguyên, vì điều ngành giáo dục tỉnh nhà cần không phải cái tâm huyết mình muốn cống hiến.

Suốt hành trình viễn xứ đến nay gần tròn 20 năm, tôi chưa bao giờ thấy buồn hay băn khoăn về sự từ chối của quê hương và về sự ra đi của mình. Tôi bình thản nhìn sự việc, chấp nhận như nó vốn thế và, với người thầy tự tâm dẫn dắt trong mình, luôn không ngừng học hỏi và kiên trì đi tới, chuyển tải tâm huyết của mình cho quê hương, cho nghề giáo, theo những cách thức thích hợp nhất và hiệu quả nhất có thể. Điều duy nhất tôi băn khoăn trong lòng, đó là, với những lứa học trò đã từng trải nghiệm phong cách mới lạ của tôi trong một năm học ngắn ngủi, liệu quay lại một guồng máy cũ có phải là một sự thiệt thòi cho các em. Nhưng, suốt mấy năm sau khi tôi nghỉ dạy, một cô học trò lớp 7 tôi chủ nhiệm viết thư cho thầy, tâm sự rằng: “Chúng em rất nhớ thầy. Cho dù thầy chỉ dạy một năm học và chủ nhiệm đúng một học kỳ đi nữa thì chúng em vẫn nhớ đến thầy và những gì thầy đã dạy chúng em. Em không biết vì sao mình lại viết được như thế, hay là do tình cảm thầy trò đã gợi cho em cầm bút viết được như thế […] Lên lớp 8 chúng em đã tiến bộ lắm và những thành tích lại cao hơn, từ đầu năm vô chúng em luôn xếp tốt và khá […] Lớp chúng em không chán thầy và còn mong thầy dạy năm lớp 9 nữa cơ…” Âu cũng là một niềm an ủi, rằng thông điệp tự tâm của mình chạm được đến trái tim các em để lan toả, giúp các em biết tự thân vận động vượt qua những trở ngại của môi trường xung quanh mà lớn lên thành người.

Sài Gòn, tháng 11/2020

Tản mạn nghề giáo (3)

Nguyễn Tấn Đại — 2020-11-22T04:16:34Z

[Tiếp theo phần 1 > phần 2]

Những người thầy Pháp

Người tiếp nhận tôi sang Pháp học cao học là thầy Marc Laulier, giáo sư Đại học Maine, ở thành phố Le Mans (/lơ-mân/) nơi có cuộc đua xe hơi nổi tiếng “24 giờ Le Mans”. Trong lời phát biểu đầu tiên tại hội đồng chấm luận văn tiếng Pháp của trường Sư phạm, Thầy bảo rằng tao đi từ Bắc vào Nam đến đây là điểm cuối, so với các bài đã chấm ở Hà Nội và Huế, tao đề nghị cho điểm tuyệt đối 20/20 ở hội đồng này. Cứ tưởng có bản luận văn “oách xì dách” như thế là “ngon”, ai dè khi sang đến Pháp, tham khảo kho luận văn trong thư viện xong tôi chỉ muốn giấu biệt quyển luận văn của mình. Không chỉ là vấn đề ngôn ngữ, mà cả cách tiếp cận khoa học của họ rất khác, không theo kiểu đếm trang đo bề dày để đánh giá khối lượng công việc nghiên cứu rồi suy ra giá trị khoa học của đề tài. Điều mà ngay cả về sau học cao học ở Việt Nam, luận văn của tôi vẫn bị “dính” khi một thành viên hội đồng chấm điểm thấp vì… chỉ có 65 trang, cùng 12 trang tài liệu tham khảo và phụ lục.

Vốn có xuất phát điểm không luyện thi đại học, tôi gần như không biết làm toán lai, và thực tâm cũng không mặn mà với các loại mẹo và công thức ghi nhớ để giải các loại toán này. Học môn Di truyền, một hôm Thầy tới lớp khênh theo nguyên một giỏ “cần xé” bắp khô. Thầy phát cho mỗi sinh viên một trái bảo đếm số hột bắp trắng và số hột bắp tím, rồi kêu từng người đọc và nhận xét kết quả. Từ đó mới dẫn vào các quy luật di truyền của Mendel, mà tôi đã học bầm trầy bầm trật mấy năm trời tại Việt Nam thuần tuý bằng cách “tụng” các số liệu và lời giải thích từ sách vở.

Bài tập, câu hỏi vận dụng từ giáo trình của họ hoàn toàn không có các bài toán do ai đó ngồi một chỗ tưởng tượng ra đủ các kiểu lai, các loại kết quả cài cắm mưu mẹo để áp dụng công thức tính toán phức tạp. Toán lai nói riêng, toán di truyền nói chung của họ khá đơn giản, xuất phát từ các tình huống rất thực tế, hay các mô hình chuẩn đã được chứng minh trong khoa học, để hướng dẫn người học cách suy luận và phân tích, tổng hợp, đánh giá, chứ không nhằm học thuộc lòng công thức này, dạng toán kia, mẹo giải nọ. Và điều đó không chỉ thể hiện trong giáo trình đại học mà cả trong cả sách giáo khoa phổ thông.

Hàng tuần, ngoài giờ học các môn chuyên ngành tại đại học, tôi còn phải tham gia nhóm học về phương pháp tại trường đào tạo giáo viên, thời ấy tên là IUFM (Institut de formation des maîtres). Bên cạnh đó, thầy hướng dẫn tại IUFM là Pascal Jurvilliers còn yêu cầu đi kiến tập hàng tuần tại lớp Thầy dạy ở trường trung học phổ thông (lycée) Montesquieu, trường cấp III công lập lớn nhất thành phố Le Mans. Điều tôi ngạc nhiên trước tiên là giáo viên ngồi một chỗ, phòng học cũng như phòng thí nghiệm, còn học sinh thì đến giờ lục tục ôm cặp vở đến học, hết giờ lại lục tục kéo sang phòng khác. Điều tôi ngạc nhiên hơn lại là cách dạy cả lí thuyết lẫn thực hành, từ nghiên cứu sách giáo khoa đến thiết trí thực nghiệm.

Hoàn toàn không có quy trình 5 bước lên lớp mà tôi đã học ròng rã trong các môn giáo học pháp và thực hành vật vã trong các đợt kiến tập, thực tập ở Việt Nam. Điều cốt yếu đọng lại chỉ là: cho học trò quan sát; hướng dẫn học trò ghi nhận kết quả quan sát; dẫn dắt học trò tìm kiếm những kiến thức đã học để giải thích một phần kết quả; cung cấp cho học trò những thông tin then chốt còn thiếu để giải đáp phần còn lại của kết quả; từ đó học trò tổng hợp và trình bày lại toàn bộ quá trình. Thầy Pascal rất quý tôi (vì vậy tôi gọi Thầy bằng “tên” chứ không phải bằng “họ”), và hay tâm sự với tôi rằng, nguyên tắc dạy học không có gì khác ngoài sự dẫn dắt cho học trò tự khám phá kiến thức, biến nó thành tri thức của mình. Tiếc là tôi không thể khai thác được kho kinh nghiệm quý báu của Thầy, vì vừa tốt nghiệp ra trường là đi du học ngay, vốn liếng hiểu biết thực tiễn là một con số 0 tròn trĩnh với những bài giảng “mẫu” ở trường đại học chẳng mấy khi áp dụng được ở trường phổ thông, hay sáu tuần thực tập theo kiểu “diễn kịch”, giáo viên hướng dẫn dặn trước học trò đừng hỏi khó thầy cô thực tập, có gì cứ để thực tập xong sẽ dạy lại hết nhằm củng cố những chỗ bị “hỏng”.

Nếu thầy Laulier rất nghiêm khắc, đòi hỏi cao, thì thầy Pascal lại rất cởi mở, thân thiện. Một người khi biết tôi đi làm thêm ngoài giờ đã rất giận, bảo mày qua chưa học được gì đã lo đi kiếm tiền, trong khi học bổng đã đủ cho mày sống để tập trung học hành. Một người thì mỗi lúc trống giờ hay ngồi nói chuyện, hỏi han, giải thích thêm cho tôi về đời sống trường học ở Pháp. Một người khi thấy kết quả học kì I của tôi thấp lẹt đẹt thì lo âu, liên tục nhắc nhở phải học cho tốt để quay về phục vụ đất nước. Một người luôn nhiệt tình cho phụ tá sao chép các loại băng đĩa khoa học mà tôi mê mẩn để mang về, vì trong nước khi ấy hoàn toàn không có điều kiện để trang bị. Một người khi biết tôi có ý định tìm cách ở lại đăng kí học tiếp thì ngoài miệng nói tôn trọng quyết định của tôi nhưng ánh mắt đượm buồn che giấu nỗi thất vọng; rồi khi tôi quyết tâm tập trung bài vở tốt nghiệp để quay về, đạt kết quả cao đến mức không ngờ thì vui mừng hạnh phúc chạy tìm cô Lê Thị Trung, đang lúc ấy cũng đến Le Mans tu nghiệp, để báo tin ngay tắp lự. Một người chỉ ý nhị đặt cho tôi một câu hỏi trong hội đồng, rằng với bài giảng như thế này mày sẽ áp dụng như thế nào khi về Việt Nam không có cùng điều kiện trang thiết bị như ở đây; rồi mỉm cười hài lòng khi nghe tôi trả lời rằng điều cốt yếu tôi học được là nguyên tắc dạy học khơi gợi dẫn dắt học trò tự khám phá kiến thức, chứ không máy móc bê nguyên vẹn bài giảng soạn ở đây về nước.

Dường như tôi rất có duyên với cái tên Pascal. Bắt đầu từ thời lớp 11 đứng ngoài cửa sổ nhìn vào phòng máy tính trường mới được trang bị, thòm thèm nhìn người khác học hệ điều hành DOS và lập trình Pascal trên cái màn hình xanh lè. Vào đại học, môn Tin học Đại cương cũng học lập trình Pascal, tôi mua sách nghiền ngẫm rồi mường tượng các loại giải thuật cho đề bài thầy giao, rồi chạy ra dịch vụ máy tính thuê cấp tốc một tiếng đồng hồ ngồi gõ cho nhanh và lưu lại trong đĩa mềm để… đỡ tốn tiền. Học cao học ở Pháp thì rất thân thiết quý mến với thầy Pascal. Đến khi làm luận án tiến sĩ, lại cũng theo học một thầy Pascal khác, họ Marquet, ở Đại học Strasbourg.

Tôi vốn dĩ bị ảnh hưởng bởi tư duy làm khoa học kiểu Việt Nam, phải nói tới những chuyện đao to búa lớn, đặt ra những bài toán to tát vĩ đại để chứng minh là đề tài của mình có ý nghĩa siêu quần vô địch. Thầy vẫn hứa nhận lời hướng dẫn, dựa vào quá trình tôi hợp tác tích cực trong một đề tài nghiên cứu quốc tế do Thầy chủ trì, nhưng ôn tồn bảo tao sẽ giúp mày sửa lại đề cương nghiên cứu. Hiện giờ cái đề tài của mày nó lung linh hoành tráng giống như một toà kim tự tháp vậy; nhưng tao không thể hướng dẫn mày giải quyết mọi vấn đề của cái toà tháp ấy. Tao chỉ có thể hướng dẫn mày nghiên cứu một viên đá dưới chân tháp thôi, cho tới chừng nào mày là người hiểu rõ nhất cái viên đá ấy, không ai bằng kể cả tao, thì sẽ xong cái luận án. Và nếu mày hiểu tường tận được một hay vài viên đá quan trọng, then chốt, chỉ cần rút nó ra là cả toà tháp sẽ lung lay, hoặc ngược lại củng cố nó thì cả toà tháp sẽ vững chắc.

Thầy Pascal trường Strasbourg xuất thân là giáo viên Toán, sau chuyển sang nghiên cứu về Khoa học Giáo dục. Bằng tuổi và có ngày sinh trùng với ngày khai sinh trên giấy tờ của anh trai tôi, Thầy vừa rất nhiệt tình, cởi mở, lại vừa giữ một khoảng cách bặt thiệp, lịch sự, mỗi ngày đạp xe tới trường và hàng tuần tập thể thao đều đặn, dù lịch làm việc lúc nào cũng dày kín. Tương tự như cô Mai Trần Ngọc Tiếng hay cô Lê Thị Trung, Thầy cũng bảo rằng chuyên môn sâu của đề tài thì chỉ có tôi hiểu cặn kẽ nhất, Thầy cũng không bằng, nên nhiệm vụ chính của Thầy là hướng dẫn về quy trình nghiên cứu, và kiểm soát yêu cầu chất lượng đầu ra. Mặc dù chuyên nghiên cứu về ứng dụng công nghệ trong giáo dục, Thầy có quan niệm mà tôi hoàn toàn đồng ý là: công nghệ chỉ là phương tiện để người thầy cải tiến sự tương tác giữa mình với người học, cũng như giữa người học với bạn học và với kiến thức; còn trong suốt lịch sử phát triển loài người, nguyên tắc giáo dục gần như không thay đổi, đó là dẫn dắt người học khám phá lại con đường phát triển khoa học mà loài người đã đi qua, theo một cách đơn giản hoá và rút gọn hơn sao cho phù hợp với lứa tuổi và đối tượng giáo dục. Vì vậy, dù công nghệ có phát triển tột bậc đến thế nào, thì người làm giáo dục cũng không nên để mình bị sự hào nhoáng bóng bẩy làm loá mắt ù tai, mà cần sáng suốt, tỉnh táo lựa chọn công cụ phù hợp, điều khiển nó theo đúng mục đích giáo dục của mình.

Do vừa đi làm vừa đi học, mỗi năm tôi chỉ sang Pháp chừng năm bảy tuần lễ để tập trung làm một số việc không thể làm từ xa. Mọi thủ tục cần thiết để giải quyết các khó khăn trong việc đi lại, xin dữ liệu, khảo sát, đăng kí gia hạn, v.v. Thầy đều luôn hỗ trợ hết mình. Có những giai đoạn tưởng khó khăn không thể vượt qua được, Thầy luôn tế nhị tránh tạo áp lực, tìm mọi cách động viên khích lệ, để tôi duy trì quá trình thực hiện đề tài. Vì vậy, kết thúc sáu năm rưỡi học bán thời gian, quy ra xem như vừa khung tiêu chuẩn chương trình tập trung toàn phần ba năm. Khi bảo vệ, bài vở Thầy sửa cho tôi rất kĩ lưỡng, chỉn chu và đúng hẹn, còn lựa chọn thành viên hội đồng luôn trao đổi, tham khảo ý kiến của tôi trước khi quyết định. Trong bữa ăn thân mật ngay sau buổi bảo vệ, câu đầu tiên Thầy nói với tôi là: “Theo thông lệ Pháp, giáo viên hướng dẫn luận án phải xưng “vous” [ngôi thứ hai số nhiều] với nghiên cứu sinh, và sau khi bảo vệ xong mới chuyển sang xưng “tu” [ngôi thứ hai số ít]”. Khi ấy tôi mới hiểu hết những tình cảm thân thương mà Thầy dành cho mình đằng sau vẻ ngoài lịch sự, bặt thiệp, đúng mực trong suốt hơn sáu năm trước đó.

Sài Gòn, tháng 11/2020

Kì sau: Người thầy tự tâm