Nguyễn Tấn Đại

Hoàng tử bé: Cuộc du hành yêu thương vô tận

Nguyễn Tấn Đại — 2021-04-13T08:28:40Z

Bài viết đăng trên tạp chí Văn học và Tuổi trẻ, số tháng 04/2021 (474 + 475), trang 19-22, với bút danh Đơn Nguyên.

Có một tác phẩm văn học kinh điển được dịch ra trên 270 ngôn ngữ, nhiều nhất thế giới chỉ sau Kinh Thánh và Kinh Coran, được đưa vào trường học nhiều nước từ bậc tiểu học cho đến trung học, nhưng rất tiếc cho đến nay ở Việt Nam bao nhiêu thế hệ học sinh vẫn chưa từng được học. Bạn có biết đó là tác phẩm nào không? Đó chính là “Hoàng tử bé” của nhà văn Pháp Antoine de Saint-Exupéry.

Ở Việt Nam, có người nói rằng tác phẩm này quá cao siêu, phức tạp, lứa tuổi học sinh không thể nào cảm thụ nổi. Trong khi đó ở Pháp và Canada, nơi giáo viên có quyền lựa chọn tác phẩm nào để dạy môn ngữ văn, “Hoàng tử bé” thuộc nhóm những tác phẩm được lựa chọn nhiều nhất ngay từ bậc tiểu học, dù danh sách rất dài với nhiều tên tuổi nổi tiếng [1]. Không chỉ về văn chương, tác phẩm này thậm chí còn được dùng để dạy triết học cho trẻ em [2]. Liên tục từ tiểu học lên trung học, “Hoàng tử bé” được dùng để dạy ở nhiều lớp, với nhiều tầng nội dung khai thác từ đơn giản đến phức tạp. Có thể xem đây là một tác phẩm kinh điển trong giai đoạn chuyển tiếp từ chương trình “văn học thiếu nhi” (cuối tiểu học, đầu trung học cơ sở) sang chương trình “văn học người lớn” [3].

Tác phẩm này có tên gốc tiếng Pháp là “Le Petit prince”, được phát hành lần đầu năm 1943 tại New York, Hoa Kì, nơi Antoine de Saint-Exupéry lưu vong trong bối cảnh Chiến tranh Thế giới lần II đang diễn ra ác liệt. Bản dịch tiếng Anh của Katherine Woods được phát hành đồng thời với tựa “The Little Prince”. Đây là bản duy nhất phát hành lúc sinh thời của tác giả, vì sau đó đúng một tuần lễ ông được huy động làm phi công chiến đấu cho quân kháng chiến Pháp và đã mất tích trong một chuyến bay làm nhiệm vụ ngày 31/07/1944. Sau khi Chiến tranh Thế giới lần II kết thúc, tác phẩm mới được phát hành chính thức tại Pháp, vào tháng 04/1946.

Đến năm 2013, tức sau 70 năm ra đời, “Hoàng tử bé” đã có hơn 1.300 bản dịch khác nhau với trên 270 ngôn ngữ, bán ra khoảng 145 triệu bản sách [4]. Trong giới nghiên cứu và phê bình cả về văn chương lẫn sư phạm, người ta đã đúc kết rằng “Hoàng tử bé” là một tác phẩm mà người đọc ở mọi lứa tuổi, thuộc mọi chủng tộc, qua mọi nền văn hoá đều có thể đọc được và hiểu được một cách dễ dàng [5]. Điều đó cho thấy đây là một tác phẩm mà trẻ em sẽ hiểu được theo cách của trẻ em, người lớn tất hiểu được theo kiểu người lớn, người già lại hiểu được những lớp ngữ nghĩa tiềm ẩn chỉ lộ ra qua trải nghiệm sống của mình.

Ở Việt Nam, từ bản dịch đầu tiên phát hành năm 1966, tính đến nay đã có đến gần 10 bản dịch của các dịch giả khác nhau. Sự đa dạng trong dịch thuật là điều bình thường hiển nhiên, như trong tiếng Anh có 5 bản dịch, tiếng Ba Lan có đến 12 bản dịch, thậm chí trên 15 bản dịch như trong tiếng Tây Ban Nha và tiếng Hoa. Nhưng điều quan trọng nhất cần có ở mọi bản dịch là làm sao chuyển tải được những đặc trưng cơ bản nhất giúp “Hoàng tử bé” trở thành một tác phẩm văn chương của mọi lứa tuổi, mọi thời đại, phi không gian, phi thời gian, vượt mọi khuôn khổ văn hoá và trình độ học vấn. Đó là văn phong đơn giản, nhẹ nhàng. Đó là câu từ trong sáng, dễ hiểu. Đó là thể thức kể chuyện độc đáo, là sự pha trộn tuyệt hảo giữa ngụ ngôn và cổ tích. Đó là lối phúng dụ tiềm tàng những quan niệm sống chân thành, chứa chan tình yêu thương và lòng nhân bản.

Toàn bộ cuộc hành trình của cậu được tác giả kể lại với một tình cảm yêu mến chứa chan, như một mối nhân duyên gắn bó kì lạ với kí ức tuổi thơ thuở lên sáu, của một cậu bé lớn lên trong cô độc vì xung quanh không có một ai hiểu được mình. Cũng giống như cậu hoàng tử bé sống một mình trên tiểu hành tinh B612 bé nhỏ, cùng với ba ngọn núi lửa, trong đó một ngọn đã tắt, và một bông hoa hồng đỏm dáng. Được cậu coi sóc chăm bẵm hết mực, nhưng bông hoa vẫn thường xuyên tỏ ra cáu bẳn, khó chịu. Không hiểu duyên cớ vì đâu, cậu rất đỗi hoang mang, buồn rầu, và quyết định du hành sang các hành tinh khác để tìm kiếm một người bạn.

Niềm day dứt khôn nguôi ấy đeo đuổi hoàng tử bé suốt cuộc du hành, giống như cách cậu đặt câu hỏi và lặp đi lặp lại câu hỏi chừng nào còn chưa nhận được câu trả lời. Mối nhân duyên kì lạ giữa tác giả và nhân vật chính của mình cũng hiển hiện rõ qua từng cuộc gặp gỡ ở mỗi hành tinh hoàng tử bé ghé chân, qua cách đối đáp và nhìn nhận mọi việc xung quanh ở lớp nghĩa đơn sơ mà cốt lõi nhất. Như khi đến hành tinh thứ bảy là Trái Đất, hoàng tử bé gặp một con cáo cũng đang rất lẻ loi cô độc, muốn cậu đến chơi cùng. Nhưng câu hỏi Qu'est-ce que signifie “apprivoiser”? (tiếng Anh: What does that mean – ‘tame'?) phải được lặp đến lần thứ ba, con cáo mới chịu trả lời khi biết rõ mục đích tìm kiếm tình bạn chân thành của cậu: Ça signifie “créer des liens…” (tiếng Anh: It means ‘to establish ties').

Cuộc gặp gỡ giữa hoàng tử bé và con cáo để sau đó cả hai kết thành bạn bè là đoạn kết tinh ý nghĩa của toàn bộ câu chuyện. Và câu hỏi nêu trên là đường dây dẫn dắt toàn bộ tác phẩm, với câu trả lời chính là lời giải cho chuyến viễn du xuất phát đầy đau khổ dằn vặt của hoàng tử bé, cũng như cho chuyến trở về đượm buồn mà êm đềm thanh thản không nhuốm màu bi thương. Để hiểu được trọn vẹn ý nghĩa của câu hỏi đó, trước tiên cần biết rằng “apprivoiser” trong tiếng Pháp và “tame” trong tiếng Anh có nghĩa đen là thuần hoá các loài vật hoang dã, và nghĩa bóng là làm biến đổi tâm tính con người, khiến họ trở nên gần gũi, dễ kết nối hơn, thân thiện hơn.

Sự kết nối gần gũi thân thiện ấy tạo ra những mối dây liên hệ (“créer des liens” trong tiếng Pháp và “establish ties” trong tiếng Anh) tuy vô hình mà bền vững, duy trì tình cảm giữa những người ban đầu còn xa lạ. Họ cảm hoá lẫn nhau. Câu hỏi của hoàng tử bé có thể hiểu là: “Cảm hoá” nghĩa là gì? và câu trả lời của con cáo là: Nghĩa là “làm cho gần gũi hơn”.

Ở cuối cuộc hành trình, hoàng tử bé và con cáo, cũng như hoàng tử bé và người kể chuyện, đã gần gũi với nhau, cảm hoá lẫn nhau, để trở thành bạn bè, chiếm vị trí duy nhất trong lòng nhau mà không gì có thể thay thế được. Nhờ sự cảm hoá đó mà hoàng tử bé đã tự khám phá ra được ý nghĩa chân thực của tình bạn, của lòng yêu thương, đối với bản thân mình cũng như đối với bông hoa mà mình đã dứt lòng bỏ lại. Để hiểu rằng cuộc du hành khởi đầu bằng nỗi đau buồn sẽ kết thúc bằng một chuyến trở về đong đầy yêu thương. [6]

Nếu một ai đó nói với bạn rằng tác phẩm này khó hiểu, đừng vội lo lắng nhé! Bạn hoàn toàn có thể “cảm hoá” họ, “làm cho gần gũi hơn”, để họ cùng đồng hành với bạn trong cuộc viễn du tìm kiếm một tình bạn, với một tấm lòng yêu thương vô tận. Hãy bắt đầu câu chuyện bằng lời kể: “Ngày xửa ngày xưa, có một chàng hoàng tử bé sống trên một tiểu hành tinh chỉ vừa lớn hơn người cậu, và cậu mong ước có một người bạn…” Và bạn sẽ thấy mọi sự khác biệt.

[1] Bedoin, E. (2019). Lectures actualisantes du" Petit Prince" de Saint-Exupéry au cycle 3 français. Ondina/Ondine, 4, 160–181.

[2] Trzop, A. (2020). The Little Prince, by Antoine de Saint-Exupéry [Teaching Children Philosophy]. The Janet Prindle Institute for Ethics. https://www.prindleinstitute.org/books/the-little-prince/

[3] Raimond, A.-C. (2009). Lectures de la littérature pour la jeunesse dans l'enseignement secondaire français et québécois: Diversité des corpus, des finalités et des pratiques pédagogiques [Thèse de doctorat en Didactique des langues et des cultures]. Université Sorbonne Nouvelle – Paris 3.

[4] AFP. (2013, April 11). “Le Petit Prince”: 145 millions d'exemplaires en 70 ans. L'Obs. https://www.nouvelobs.com/culture/20130411.AFP9472/le-petit-prince-145-millions-d-exemplaires-en-70-ans.html

[5] Kouznetsova, Y., & Kostrykina, A. (2020). Popularité de l'œuvre « Le petit prince ». XIVᵉ Colloque International d'étudiants et de Jeunes Chercheurs « La France et La Francophonie d'aujourd'hui », 31–34. Université nationale de recherche, École supérieure d'économie, Moscou, Russie.

[6] Branchu, C. (2011). Archéo-analyse de l'oeuvre: Le Petit Prince : l'écriture d'un secret ou la trace secrète d'une écriture hiéroglyphique[Thèse de doctorat en Etudes psychanalytiques, Université Paul Valéry - Montpellier III].

Tản mạn với bạn và thơ

Nguyễn Tấn Đại — 2020-10-20T10:08:41Z

… Có những bài thơ, không tựa đề, và dường như không cần độc giả. Những bài thơ được viết hối hả tuôn tràn theo dòng cảm xúc, hay dần định hình với những suy tư dồn nén, kết tinh theo thời gian rồi đọng lại, thành câu, thành chữ, thành một tâm hồn đa cảm nồng nàn, dạt dào tình thương. Như một cuộc chơi đầy ngẫu hứng, những bài thơ mới lại tiếp tục ra đời với một năng lực viết mạnh mẽ, một số vốn tích luỹ khá lớn so với lứa tuổi, so với màu xanh hãy còn đậm đà trên mái tóc. Không tiếng vang, không ồn ào sôi động, như một nốt LA trầm mặc mà thanh thoát, lúc nào cũng như tự thì thầm với chính mình…

Khởi đầu với một nỗi đau lớn lao, từ một cú va chạm không mong muốn:

“Đàn ông nông nổi giếng khơi
Đàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu”
Em cũng thế, cơi đựng trầu thấp bé,
Nông nổi như anh, vùi nó xuống đáy cùng.

Có thể nói gì thêm nỗi đau này? Có những điều trong thơ là tưởng tượng, nhưng ở đây ắt hẳn là không. Chỉ có bản thân trải qua rồi mới có thể viết như vậy. Chỉ có bị “vùi” mới thấy mình “thấp bé”, mới thấy được “đáy cùng”. Lời trách móc nhẹ nhàng như một lời hờn mát, lại mang sự chịu đựng nặng nề mà vẫn lặng im chấp nhận như không cần phản kháng. Có chăng một chút kiêu hãnh về mình? Bởi vì sau một cú ngã đau mà vẫn đứng dậy, “bình yên”, “day dứt” trong lòng mà vẫn “đứng như chưa từng vấp”, vẫn có thể “nhắc đến anh em khẽ cười rất nhẹ”, để mặc dù:

Đau trong tim, nhưng cũng rất bình yên
Kỷ niệm như vết thương, cứ chợt đau, chợt hết.

Và dĩ nhiên, nỗi đau đè nén đó cũng ảnh hưởng tới tâm lý, tới suy nghĩ cá nhân. Tại sao mình phải chịu đựng điều đó? Tại sao là mình mà không phải là người khác? Tại sao người ta lại gây nên cơ sự? Tại sao những điều mình mong muốn đều không thể đạt tới?... Vân vân và vân vân. Với hàng loạt những “thắc mắc không biết hỏi ai” đó, con người ta trở nên trầm tư hơn, đôi chút tự ti, nhút nhát hơn vì sợ một lần vấp ngã tương tự. Cánh chim nhỏ gầy guộc mong manh lại chơi vơi giữa đất trời cô độc…

- Tôi lặng im trong nỗi kiếm tìm
Một con tàu? Một ước mơ? Ảo vọng?
Tôi thấy mình cô độc
Mãi ngàn năm còn ngơ ngẩn dưới chân trời.

- Tôi như người bất lực ngàn năm
Giờ vẫn thế, và sau vẫn thế
Đứng bao lâu? Tôi không thể hiểu mình
Đất thành phố vẫy gọi lung linh
Tôi sợ chết trong lòng thành phố rỗng.

Hoài nghi? Lo sợ? Và càng tự cô lập mình trong chiếc vỏ ốc, trong những đớn đau trăn trở của bản thân.

Mãi dò dẫm để tìm được lối đi, chừng như nỗi đau của mình là tất cả, thì một hôm:

Nhận được thư mẹ chiều nay
Khuấy động lòng con chiều hạ
Khói bếp ấm mùi rơm rạ
Quẩn quanh bên lối con về

Có ngọn khói nào làm cay mắt trong? – Cho giọt nước mắt rơi xuống làm mềm đi những vết thương tưởng như đã làm chai sạn tâm hồn. Cuộc sống còn nhiều điều để lo toan, để suy nghĩ và bận tâm, vậy mà mình đã quên đi điều thiêng liêng nhất.

Điều thiêng liêng ấy được hoá thân trong tâm trạng của một người em viết thư cho “anh Cả”:

Nhận thư anh tay mẹ run run
Từng câu chữ đánh vần nghiêng ngả
Trên vầng trán những nếp nhăn rơi cả
Mẹ mỉm cười, sao nước mắt hoen mi.
Anh Cả ơi hãy mau về đi
Mẹ mong anh tháng ngày mòn mỏi
Những trang thư đẫm đầy câu thăm hỏi
Có làm mẹ vui đâu khi không thấy anh về.

Hoá thân vào một nhân vật khác mà cảm xúc còn tràn trề, ngập đầy câu chữ, thì khi nhân vật chính là mình, sẽ còn dạt dào đến đâu nữa…

Tình thương dành cho người cha còn lớn hơn, mạnh mẽ hơn thế:

Chiến tranh đi qua, con chẳng biết rành
Dù hậu quả ngày qua ngày không hết
Con mãi nhìn và trở nên quen mắt
Nỗi đau của ba, day dứt, thấm lòng

Day dứt thật sự. Day dứt trước một thực tế đau lòng. Muốn khóc lên. Muốn nức nở. Muốn gào thét lên và muốn cho nước mắt tuôn trào, cho trôi hết những nghẹn ngào, uất ức, cho vơi đi những buồn đau, thiệt thòi. Bắt đền ai bây giờ? Những người lính Trường Sơn năm xưa đâu đòi hỏi gì lớn lao, chỉ mong đất nước thanh bình và con cái yên vui đến trường, gia đình êm ấm. “Bắt đền” chính là làm giảm đi cái chính nghĩa, cái nhuệ khí và lý tưởng to lớn của họ năm xưa, những năm oai hùng hiển hách… Hiểu ra điều đó, để không kêu than, để dặn lòng ra đi, còn vương vất trong đáy mắt long lanh dáng ba ngồi lặng lẽ, trầm tư bên ly rượu vơi đầy trong màn khói thuốc mỏng bay như sương lam giăng trắng, và để cố nở một nụ cười hài lòng, tự hào về một người cha “thần tượng”, thần tượng một cách dung dị, đời thường…

Cũng có đôi lúc cảm thấy mình có lỗi với ba:

Dạ thưa ba! Con biết mình có lỗi
Khi quê hương con chỉ biết, trên từ
Và ngôn ngữ, đường quê cha đất tổ
Con chỉ mơ màng trong giấc ngủ chiêm bao
Ba đừng trách chi, con vốn ồn ào
Khi bàn cãi ngôn từ Đất-Nước
Lý thuyết con rành từng ly từng bước
Nhưng thưa ba
Máu-thịt-con-đã-chảy-ở-đất-người…

Băn khoăn và dằn vặt khi đã lớn dần theo tháng năm mà vẫn chưa từng đặt chân về quê nội. Nỗi lo lắng rất đời thực, rất “con”…

Rồi lại là tình thương của chị Cả dành cho em út:

- Em chỉ là một bông mai trắng
Chưa nhuốm màu nhuốm bụi gì đâu
Lúc líu lo, lúc lại âu sầu
Chỉ vì em hơn-mười-ba-nhưng-chưa-là-mười-bốn.

- Cuộc sống nên thơ tâm hồn em trong trẻo
Than trách chi hỡi cô bé dại khờ
Tuổi ngây thơ, Hai mong muốn ước mơ
Nhưng xa rồi, hỡi cô em đáy giếng.

Lời trách yêu nhẹ nhàng, âu yếm, như khuyên lơn, răn bảo, tránh cho em đi theo vết xe đổ của mình. Và có cả những kì vọng đặt lên đôi vai bé nhỏ ấy. Và tình thương. Và hy sinh…

Để rồi đến một ngày…

Tôi trốn xa thành phố về rừng
Rừng lạnh vắng nhưng yêu thương lắm

Về với rừng, với đồi núi, với quê hương, để mà:

Em đứng lặng trên đồi lộng gió
Dưới chân son lau lách đi rồi
Có còn chăng kỉ niệm một thời
Như cát bụi rơi vào lòng se thắt.

Và để thanh thản tâm hồn, rũ sạch bụi phố Sài Gòn, hít thở không khí trong lành mát mẻ của cao nguyên. Về với quê hương cũng là về với kỉ niệm, với chuyến phiêu lưu vào “khung trời thần thoại” dát “ánh trăng vàng mê ly”, với:

Chiếc nhẫn bạc, thiên thần bé nhỏ…
Lời ước ngày nào chưa kịp lên ngôi

với khúc ca con dế mồ côi góc nhà, với ánh nến hồng leo lét bên song khóc cho ai mỗi tối, với tiếng chuông vang và bài thánh ca buồn tấu lên khúc bi ai, cho lòng người ngoại đạo vốn không chúa cũng chùng lại chơi vơi, cúi đầu trong dấu thánh.

Về để khi đi lại chợt vỡ oà tiếng lòng thổn thức:

Con đong đầy hơi thở của cha
Sáng ra
Con gói trọn tiếng gà vừa gáy
Mắt em đen lay láy
Tiễn con đi khuất nẻo đường trường
Nhìn trong gió sợi tóc bạc còn vương
Con mới nhớ
Còn dáng mẹ

cuối đường

nghiêng ngả

Thảng thốt quay đầu lại
Bóng mẹ mờ

trong nước mắt rưng rưng

Có thể viết gì, nói gì, làm gì, hay hơn là ngồi yên lặng, để thấm từng câu, từng lời, từng tiếng nấc được nén lại thành lời tự sự chân tình đẫm đầy nước mắt? Lặng im để nghe chính tiếng lòng mình nói…

Vòng đời vẫn tiếp tục quay, dòng thời gian vẫn tiếp tục tuôn chảy. Vượt qua được nỗi đau ngày trước để rồi lại tự đặt mình bên lề:

Ừ! vẫn biết tôi là như thế
Bên song thưa ngắm bóng mặt trời
Bóng nắng dài đổ xuống chơi vơi
Lặng lẽ nhìn như người ngoại cuộc (…)

Và:

Quen nhìn người bằng lăng kính rối
Thế giới khép trong lòng đảo nổi (…)

Và:

Con đường dài chỉ đi từng chặng
Chỉ mong sao thêm những người bạn
Góp niềm vui quên đoạn đường dài.

Khoá trái tim mình lại và mở tấm lòng ra với mọi người. Chấp nhận đi bên lề và tiếp sức cho những “vận động viên trên đường chạy” mà không chính mình tham gia vào cuộc đua đó. Sự hy sinh đó, có thể xem là như vậy, là vì ai? Vì lý do gì? Có thể là vì:

Nhưng bóng anh là giọt mưa se sẽ
Thành giọt buồn, đầy trong âm thầm

Hay là vì:

Anh đi mãi nhưng ngàn năm da diết
Giữ riêng mình một trái tim chung

Đây là một vấn đề khó giải thích. Càng khó hơn khi những tình cảm ấy chực bộc phát thì bị kiềm giữ lại:

Em khóc cho em mong manh
Em sợ cuộc đời trăn trở
Em như là người mang nợ
Trả bao lâu cho hết cuộc tình?

Dường như những lúc trăn trở như thế này rất ít, và bị lấn át bởi một tình cảm lớn hơn, cao cả hơn, tình cảm gia đình, tình yêu dành cho cha mẹ và các em, sự cảm thông và chia sẻ với bạn bè. Nếu thật sự như thế, luôn luôn như thế, thì đây là một nốt nhạc trầm, một dấu lặng vô cùng cần thiết cho cả một bản hoà ca sôi nổi, rộn ràng giai điệu của cuộc sống. Và sẽ cần phải rất tinh tế, rất kĩ lưỡng mới có thể phát hiện ra được điều đó. Dù sao, thời gian cũng sẽ trả lời, cái gì khắc sâu sẽ còn mãi…

Đọc lại những vần thơ dang dở
Chợt yêu hơn những phút giây dại khờ
Thuở hai mươi ngại ngừng, yếu đuối
Giấu trong thơ những nét âu lo
Rồi băn khoăn trở mình thao thức
Sợ một ai đọc - hiểu lòng buồn
Trong trăn trở vần thơ tiềm thức
Cứ nhẹ nhàng thoát giấc mơ tuôn

Cuộc chơi không dừng ở đây. Con đường không ngưng ở đây. Nó còn đi mãi và đi mãi, không điểm dừng. Ngẫu hứng lại tiếp tục. Suy tư, trăn trở thì vẫn còn và sẽ còn chất đầy lên theo năm tháng. Và sẽ còn những bài thơ mới ra đời, vẫn không đề. Bởi vì, không có một đề riêng nào cho một bài thơ nào là phù hợp. Cuộc đời chính là bài thơ. Bài thơ cuộc đời là bài thơ có vô số đoạn thơ, mỗi đoạn thơ lại như là một câu chuyện, là một cảm xúc nào đó chợt đến và tuôn ra trên đầu ngọn bút. Thơ – để đi khám phá những gì còn ẩn trong tiềm thức. Thơ – để tự khám phá tình cảm, tình yêu của chính mình. Thơ – để bầu bạn, để tâm sự, để nói ra những điều khó nói, để vui, để buồn, để nhớ, để quên, để… tất cả. Để rồi một hôm trong cuộc sống chật vật trăm chiều, ta chợt cuống quít tìm về một thời xa vắng, một thời gió và nắng rủ hồn ta lang thang phiêu bạt khắp bốn phương trời…

Trong đêm vắng tìm vần thơ bầu bạn, mà bất lực bởi mình quá nhỏ nhoi, tôi gieo vần nghe như tiếng mưa rơi, như tiếng chẫu chàng bên con mương nước chảy. Thơ người nhẹ nhàng như suối rừng len lỏi, thấm ngọt lòng những ngọn nguồn yêu thương, để trong lòng không tránh khỏi tơ vương, và trăn trở cho thằng-tôi-ngày-trước. Tôi hay vội vã để rồi mình lạc bước, nhập nhằng tơ nhện sai-đúng-nên-không, để giờ đây tự hổ thẹn trong lòng, cái thằng tôi chưa làm nên gì cả.

Khuya 12-13/9/97

Bài viết thời tuổi trẻ, trong một đêm khuya Sài Gòn, kí túc xá Đại học Sư phạm. Người “bạn thơ” ấy, năm năm sau đó, đã trở thành “bạn đời”, cho tới nay...

Người Dran nay đọc “Chuyện xứ Dran xưa”

Nguyễn Tấn Đại — 2020-10-02T12:12:00Z

Kính tặng: Thầy Lâm Trung Châu

Một ngày hè năm 2020, cầm trên tay quyển “Chuyện xứ Dran xưa” được bao bìa nhựa trang trọng trên tay mà lòng tôi bồi hồi. Tối ăn cơm rồi xử lí công việc ngoài giờ xong, vợ con ngủ cả, tôi chong đèn đọc một lèo hết cả quyển sách. Những mẩu chuyện không mới với tôi, vì đã từng đọc rải rác trên Diễn đàn Đa Nhim từ hơn chục năm trước. Nhưng đọc một mạch trọn vẹn một quyển sách in gọn gàng trên tay, cảm nhận sẽ rất khác so với việc đọc từng bài rải rác trong nhiều năm, xen kẽ giữa bài viết và những lời bình luận, trao đổi kèm theo.

Có thể nói, một xứ sở nhỏ tẻo teo miền cao nguyên heo hút mà có được một quyển sách đẹp mắt như vậy thật là một điều quý báu hiếm có. Chỉ vẻn vẹn khoảng 160 trang truyện kể, sách được chia làm năm phần chính. Phần thứ nhất “Ngày xưa ở xứ Dran” gồm 16 mẩu chuyện về các sự việc diễn ra trên vùng đất ấy thuở xưa. Phần thứ hai “Người xứ Dran xưa” gồm 12 truyện kể về những cư dân, tạm gọi là “nổi tiếng”, được nhiều người suốt nhiều thế hệ nhớ mặt, nhớ tên. Phần thứ ba “Hương quê còn đó” gồm ba bài viết về những món quà quê đặc sản của xứ Dran. Phần thứ tư “Bên dòng Mai Nương” với năm mẩu chuyện kể về những sự kiện quan trọng trong đời của tác giả, có liên quan mật thiết đến sự gắn bó của tác giả với xứ sở Dran. Cuối cùng là phụ lục “Viết cho Đơn Dương”, gồm năm bài viết dưới góc độ cảm nhận của thế hệ con cháu nghĩ về vùng quê yêu dấu từ nơi phương trời xa.

Vậy cái xứ bé tẻo tèo teo ấy ở đâu, có gì hay mà lại có hẳn truyện in thành sách thế kia? Nếu nói về địa danh hành chính ngày nay, Dran là một thị trấn có diện tích chừng hơn 130 km², thuộc huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng, cách thành phố Đà Lạt 36 km đường bộ về hướng đông nam. Thị trấn Dran ngày nay được thành lập vào năm 1989, từ tên gọi trước đó là xã Lạc Nghiệp, với dân số (thống kê năm 2005) vào khoảng 15.000 dân.

Chính cái địa danh này là điều có thể gây sốc, và thực sự là đã gây sốc cho một số độc giả. Nhất là những người không biết gì về Dran hay ở những vùng lân cận mới mở sách xem một trong những bài đầu tiên (Đâu phải Dran xưa bé tí teo) đã thấy bỗng dưng bị “gom bi” hết vào xứ Dran. Thế là nổ ra một cuộc tranh luận nho nhỏ trên mạng xã hội rằng tác giả nói xạo, phóng đại hay viết sai đủ các kiểu. Mà quên mất điểm cốt yếu là sách đã ghi hẳn hoi trên bìa hai chữ “Tản văn”, không phải sách tư liệu khoa học hay lịch sử.

Nói thế không có nghĩa là tác giả bịa chuyện để viết. Điều kì lạ ở cuốn sách nhỏ này là chất tư liệu lịch sử của nó ngồn ngộn trong một ngôn ngữ kể chuyện dí dỏm mà sang trọng, ý tứ đan cài nhẹ nhàng mà thâm thuý. Nhưng chỉ là với những ai thực sự có mối quan tâm đến nghiên cứu về lịch sử, địa lí hay cả văn hoá, giáo dục hay nhiều mặt khác. Những chi tiết rải rác đây đó trong các câu chuyện tản mác, thoạt trông thì có vẻ chẳng liên hệ gì. Nhưng xét thật kĩ thì đó lại là những chỉ dấu cho phép hình dung ra bối cảnh lịch sử, văn hoá của cả một thời ấy như thế nào.

Như bài “Ngôi trường tiểu học đầu tiên, thầy giáo tử tù và pháp trường”, sẽ giúp bạn hình dung ra được một trường học Việt Nam năm 1947 được tổ chức ra sao. Và không những thế, có thể hình dung luôn câu chuyện những người làm cách mạng hoá thân trong những con người bình thường như thế nào (hay là ngược lại, những con người bình thường đã bí mật tham gia hoạt động cách mạng như thế nào). Từ cái tựa rất gây tò mò xen lẫn chất lãng mạn và hình sự cho tới những tình tiết rất khốc liệt, tất cả lại hiện ra rất nhẹ nhàng trong hơn hai trang viết. Không một lời bình phẩm, phê phán hay ca ngợi bên này hay bên kia. Tự thân người kể và quyển sách chỉ làm đúng vai trò kể chuyện, nêu sự việc. Cảm nhận, đánh giá thế nào là thuộc về người đọc.

Tương tự, một loạt bài viết về trường học xứ Dran xưa giống như những mảnh ghép nhỏ tạo thành một bức tranh lớn về cách học hành, thi cử, sinh hoạt, giao lưu của học trò thời ấy như thế nào. Tác giả vẫn không một lời bình luận, nhưng người đọc có thể dễ dàng liên hệ giữa cách người Pháp từ hơn nửa thế kỉ trước đã tổ chức đời sống trường học ở một miền cao heo hút như thế, với thực trạng các trường học vùng sâu vùng xa ngày nay ra sao. Đó cũng là một phần lời giải cho một câu hỏi mà tôi, một đứa con xứ Dran thuộc nhiều thế hệ về sau, hằng đau đáu từ thời trẻ trâu bắt đầu biết quan sát và suy nghĩ: vì sao từ thuở xa xưa ở cái rẻo cao nhỏ bé tưởng chừng không ai biết ấy, gần như mọi thành tố của một xã hội văn minh (trường học, nhà thương, nhà bảo sanh, chợ, giếng nước công cộng, nhà công, tiệm sách, hiệu ảnh, rạp phim, “bar dancing” (quán bar sàn nhảy), “cercle sportif” (câu lạc bộ thể thao), sân vận động, xe khách…) đều có đủ? Và lại càng đau đáu sau hơn 20 năm thành người xa xứ: vì sao những thành tố của một xã hội văn minh vốn có ở cái rẻo cao heo hút ấy lại dần dần biến mất đi cùng với sự thay da đổi thịt về kinh tế và vật chất?

Cũng thế, những mẩu chuyện kể về các sinh hoạt văn hoá xứ Dran xưa có thể giúp người đọc hình dung ra được đời sống tinh thần không chỉ của người dân vùng đất ấy, mà còn là ở khắp mọi vùng miền đất nước. Chỉ trong bốn trang của bài “Dran xưa không có điện”, bạn có thể “ngụp lặn” trong những đoạn phim minh hoạ sống động các trò chơi trẻ con hay dân dã của nửa đầu thế kỉ XX. Nào là bắn cá, nào là u mọi, rồi chạy bắt cứu tù hay ông qua bà lại, và cả… đánh lộn, phát sinh từ trò diễn kịch trong các giờ học Sử. Không chỉ dừng lại ở trẻ con, vì còn có những đoàn hát cải lương mà cả già trẻ lớn bé đều say mê, hay những trò cờ bạc dân gian như chơi me, tài xỉu, số đề, tất cả tạo nên một bức tranh rất thực về cuộc sống, về xã hội và con người đương thời.

Và dĩ nhiên, một phần quan trọng không thể thiếu trong tâm khảm của mọi người dân Dran: tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt. Những thế hệ từ 7X “đời cuối” trở đi lớn lên ở xứ Dran với hình ảnh cây cầu sắt im lìm vắt ngang sông, đượm buồn u mặc. Nhưng trừ phần tự sự “Bên dòng Mai Nương”, nếu ví văn phong của cả quyển sách như một bài ca nhẹ nhàng vui nhộn thì bài “Những tiếng còi tàu” sẽ như một quãng trầm lắng ưu tư, trong vẻn vẹn hơn 700 từ đã tạo nên một đoạn phim hết sức sống động về quá khứ, với đoàn tàu hơi nước xình xịch tiến tới khúc quanh chân đồi chùa Giác Nguyên rồi “rúc lên một hồi còi dài. Tiếng còi lanh lảnh xé toang bầu không khí đang yên ắng của cái thị trấn nhỏ bé. Trong thoáng chốc lại vang lên tiếng rầm rầm dữ dội, đó là lúc con quái vật đen sì đang chuyển mình lướt trên chiếc cầu sắt bắc qua sông Danhim.”

Hình ảnh hai người thầy giáo trẻ nhẩn nha uống cà phê đợi tàu, rồi lững thững đến đứng ở một góc sân ga, quan sát khung cảnh bỗng chốc huyên náo nồng nhiệt rồi cũng bỗng chốc rơi ngược vào thinh lặng, thật là đầy cảm xúc. Cũng đoạn phim tương tự như thế, nhưng vào chiều ba mươi Tết thì các nhân vật vắng đi, chỉ còn một thầy giáo đơn độc trầm ngâm trước một đoàn tàu thưa khách, lặng mình trước một cảnh đoàn viên đầy yêu thương, rồi ưu tư rảo bước trên lối về xẩm tối thấp thoáng ánh đèn thoang thoảng hương trầm ngày cuối năm. Khung cảnh đầy tâm trạng ấy chỉ có thể hiểu được qua loạt bài về các sự kiện bi thương mà kiên trì, bền chí thời niên thiếu của chính tác giả. Không phải ngẫu nhiên mà hoạ sĩ thiết kế đã chọn hình ảnh đoàn tàu phụt khói bảng lảng sương giăng mây trời cuộn quấn để đưa lên bìa sách.

Phần thứ hai của quyển sách là những mẩu chuyện nho nhỏ về những gương mặt, cái tên thân thuộc mà chỉ người dân quê ấy mới biết được. Đây chủ yếu như một món quà thân thương dành tặng cho những người con dân xứ Dran xưa và nay đang tản mác khắp chốn cùng quê. Nhưng nếu bỏ qua yếu tố địa phương của những tên gọi ấy, thì thực ra nhiều tình tiết cũng lại cho phép người đọc mường tượng ra được phần nào đời sống chung của xã hội thời ấy. Kể cả chuyện liên quan đến vua Bảo Đại, với kỉ niệm nhớ đời của bác thợ cắt tóc Ba Dân. Hay về những cư dân người Pháp đến sinh sống tại Dran hẻo lánh yên bình chứ không phải ở thành phố Đà Lạt phồn hoa đô hội.

Càng lần theo từng trang sách, cứ như càng hiện ra một mối dây để trả lời cho có một câu hỏi mà cá nhân tôi tâm tư từ bấy lâu nay. Tôi học tiếng Pháp một cách rất tình cờ và may mắn từ khi vào đại học ngành Sư phạm Sinh. Trước đó một chữ tiếng Pháp bẻ đôi cũng không biết, nhưng không hiểu vì lí do gì mà không cần đầu tư nỗ lực gì nhiều tôi vẫn có thể học được rất nhanh, rất nhiều. Tôi vẫn luôn cho là do cách tư duy, tôi chuộng kiểu suy luận logic, nên phù hợp với tiếng Pháp vốn đòi hỏi cấu trúc logic chặt chẽ. Nhưng, một cách tâm linh, tôi tự hỏi liệu có phải tất cả những âm hưởng mà người Pháp tạo ra trên vùng đất ấy đã thấm vào mình?

Và điều cuối cùng đọng lại, cũng là một câu hỏi đầy tâm tư: tại sao vào cái thời thiếu thốn đủ thứ ở một chốn xa xôi hẻo lánh như thế mà chất lượng dạy học tuyệt vời đến như vậy? Vốn kiến thức lịch sử, văn hoá thì thôi không dám bàn vì ngoài lề quyển sách, nhưng văn phong ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Pháp thì không thể chê vào đâu được. Bài “Đằng sau tờ giấy phép” hé lộ câu chuyện một chàng trai 16 tuổi đã dũng cảm quyết định từ bỏ cuộc đời cạo giấy của anh thư kí đồn điền J. Bastos để trở thành anh giáo làng bình dị xứ Dran, gắn bó cuộc đời với bảng đen phấn trắng. Trải qua 50-60 năm dằng dặc mà vẫn nhớ như in từng sự kiện, từng con người, từng cái tên cả ta lẫn Tây. Trong khi tôi ngày trước đi du học về, chỉ một năm không dùng tiếng Pháp mà gặp lại người Pháp đã bắt đầu lúng ta lúng túng như gà mắc tóc.

Trong triết lí Phật giáo có khái niệm duyên khởi. Tôi không theo đạo, không phải Phật tử, không biết có thật hay không. Nhưng rõ ràng là có một mối liên hệ nào đó giữa quá khứ với hiện tại. Và tôi ngày càng tin rằng, những gì đã xảy ra tại quê hương trong quá khứ luôn có một sự kết nối vô hình với chúng tôi ngày hôm nay. Như học sinh của École de Dran đậu 100 % kì thi tiểu học đầu tiên năm 1951, lối sống dù giản dị, thanh bạch nhưng không kém hào hoa phong nhã hay vô ưu phóng khoáng của nhiều nhân vật, tình làng nghĩa xóm, hay rất đông nhưng gương mặt ưu tú xuất thân từ Dran giờ đây thành danh khắp chốn trong mọi lĩnh vực… Để chỉ nói lên một điều: tôi là người Dran, tôi yêu Dran, cũng như rất nhiều cô chú anh chị em bạn bè xung quanh.

Sài Gòn, 02/10/2020

“Hoàng Hạc lâu” và chuyện tôi học văn

Nguyễn Tấn Đại — 2017-06-08T21:37:28Z

Thời đi học, có một giáo viên dạy Văn tôi rất thích là cô Tôn Nữ Phương Quỳnh. Cô thuộc gia đình dòng dõi hoàng tộc, sống khép kín so với thế giới xung quanh. Không rõ có phải do những biến động thời cuộc hay do những biến cố hệ trọng nào đã xảy ra khi còn trẻ mà Cô rất kín tiếng. Cách ứng xử dạy học của Cô khác hẳn các thầy cô khác trong trường, với một niềm đam mê dường như Cô đã dành trọn cho văn chương.

Bản thân tôi không phải là giỏi Văn, mà chỉ thích đọc văn chương, thi phú, với một lối tư duy chặt chẽ khoa học hơn là một tâm hồn cảm nhận tinh tế, bay bướm. Những năm cấp II tôi đã nổi tiếng trong trường là một lớp trưởng “kỉ luật thép”, một liên đội trưởng năng nổ phấn đấu theo “lí tưởng xã hội chủ nghĩa”, nhưng cũng không ngừng tìm cách đa dạng hoá, “khác biệt hoá” khi những hình mẫu khuôn phép cũ kĩ mất tác dụng hay không còn hợp thời ở gian đoạn mới mở cửa. Vì vậy, giọng điệu văn chương thường bị lai tạp giữa những sáo ngữ thường gặp, nào là học hành chăm ngoan dưới mái trường xã hội chủ nghĩa, phấn đấu rèn luyện để trở thành những con người vừa hồng vừa chuyên, rồi là xây dựng đất nước giàu đẹp sánh vai cùng các cường quốc năm châu,... với những tìm tòi, phá cách, đào sâu của riêng mình.

Do đó, khi được học Văn với cô Quỳnh năm lớp 9, tôi cảm thấy rất hứng thú, hơn nhiều so với các thầy cô khác mà tôi đã từng học qua trước đó. Có khi cũng là vì có sự trùng hợp trong tính cách. Cô dạy Văn, nhưng chấm bài hết sức tỉ mỉ và chính xác. Từng dấu câu, từng lỗi chính tả, từng lỗi ngữ pháp hay diễn đạt,... đều được Cô sửa cẩn thận. Tôi may mắn không thuộc diện bị sửa lỗi đến đỏ quạch cả trang giấy, nhưng thích học Cô trên hết vì sự chăm chút cho từng bài giảng của Cô, và vì với Cô tôi mới thấy mình học Văn thực sự vì Văn, chứ không vì một mục đích tuyên truyền nào khác. Cô thường sưu tập những bài thơ hay mà Cô đọc được trên báo, chép tay cẩn thận, rồi lên lớp đọc cho chúng tôi chép lại. Cô hay cho chúng tôi làm bài phân tích, bình luận thơ văn ở nhà, tự do lựa chọn các tác phẩm mình thích, bất kể là bài học chính khoá hay bài đọc thêm... rồi chấm điểm, nhận xét, sửa lỗi rất kĩ lưỡng. Thời ấy, chẳng mấy khi mà điểm Văn được 10 tá lả như bây giờ, được điểm 8 của Cô là đã giỏi lắm rồi; chả trách khối bạn trẻ bây giờ bị ảo tưởng về điểm số trong trường học, viết lách chẳng đâu vào đâu mà toàn được điểm 9-10 lại cứ tưởng mình là ngôi sao văn chương.

Và trong một lần làm bài ở nhà như vậy, tôi đã chọn “Hoàng Hạc lâu” của Thôi Hiệu, một bài đọc thêm trong chương trình lớp 9. Đã vậy, không bình bản dịch của Tản Đà đã kèm theo đó, mà lại bình chính bản diễn âm Hán-Việt (khi ấy tôi mới 14 tuổi). Thời gian phôi pha, tôi không còn nhớ mình đã bình bài thơ này như thế nào, nhưng Cô có vẻ thích lắm. Trả bài trên lớp, Cô hỏi tôi tại sao chọn bài này. Tôi trả lời rằng mình ấn tượng bài này nhờ hai câu kết, vì nó mang một hình ảnh mà tôi yêu thích qua một bài thơ khác:

Lớp lớp mây cao đùn núi bạc
Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa
Lòng quê dờn dợn vời con nước
Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà.
(“Tràng giang” – Huy Cận)

Cũng cần nói thêm rằng, năm tôi học lớp 8, các tác giả Thơ mới chỉ vừa được bổ sung vào chương trình giảng dạy văn học lớp 12 mà chị tôi đang học. Ở nhà chị cầm sách ê a học thuộc lòng các bài thơ, nhưng cuối cùng người thuộc thơ lại là cậu em nghe lóm. Trong các bài thơ nghe lóm đó, đoạn thơ kết bài “Tràng giang” cứ gieo vào trong tôi một cái gì đó buồn buồn, khắc khoải. Giữa trời nước mênh mông, con người quả là nhỏ bé; nhưng tại sao lại “Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà”? Đã ai đó nhớ nhà vì có khói hoàng hôn sao? Không được nghe giảng về bài thơ này, thời ấy đâu đã có máy tính, Internet và sách báo đầy rẫy ra như bây giờ để mà tìm hiểu đâu, nên chỉ có tự bằng lòng rằng thích vì thích.

Và khi đọc được bài “Hoàng Hạc lâu”, một lần nữa tôi lại thích bài thơ này chỉ vì... thích bài thơ kia. Hồi ấy, anh trai đầu của tôi ở căn nhà riêng trong cùng xóm. Anh vốn là thế hệ được đào tạo bài bản trước 1975, một thời gian được mời dạy học ở trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt, sau đó vì nghề giáo quá khó khăn mà phải nghỉ để ra ngoài làm ăn. Nhà anh có rất nhiều sách, để đầy kệ khắp các bức vách. Nhưng lúc đó tôi thấy không ai đọc kho sách của anh cả. Một mình tôi hay rón rén vào nhà anh, âm thầm ngồi khám phá từng quyển sách xưa cũ. Trên các kệ sách ấy, có một quyển “Hán-Việt Tự Điển” của Thiều Chửu, và rồi một thằng bé mới hơn chục tuổi đầu cắm cúi say sưa dò đọc từng chữ trong đó (dĩ nhiên chỉ những chữ đơn giản, ít nét). Nhờ bản dịch của cụ Tản Đà để nhanh chóng hiểu được mối liên hệ giữa hai câu kết của hai bài thơ yêu thích, nên dù chỉ mới võ vẽ vài chữ nhưng cái thằng tôi ưa khám phá lại quyết định liều lĩnh bình luôn bản diễn âm Hán-Việt.

Nay thì phương tiện đã có đầy, việc tra cứu không còn khó khăn như xưa nữa. Thậm chí là một cái khó ngược lại: không thiếu thông tin, mà là quá thừa thông tin nhiễu loạn, đến nỗi không phải ai cũng biết cách tìm và nhanh chóng tìm được thông tin đáng tin cậy! Vốn liếng tiếng Hán-Việt của tôi cũng không khá hơn xưa là bao. Văn chương cũng chỉ là một cuộc chơi tuỳ ngẫu hứng. Bài thơ này thì đã có quá nhiều người bình, quá nhiều người dịch, tôi cũng không mong ghi tên mình vào danh sách đó. Nhưng bất chợt đọc blog của một cô giáo quen, cảm xúc xưa lại tràn về...

Trước tiên, nói về bài thơ, ba bản nguyên văn chữ Hán, diễn âm Hán-Việt và dịch nghĩa cùng với hàng mấy chục bản dịch khác nhau của nhiều tác giả đã được đăng trên diễn đàn Thi Viện, dẫn nguồn từ tạp chí Ngày nay năm 1937.

黃鶴樓
昔人已乘黃鶴去，
此地空餘黃鶴樓。
黃鶴一去不復返，
白雲千載空悠悠。
晴川歷歷漢陽樹，
芳草萋萋鸚鵡洲。
日暮鄉關何處是，
煙波江上使人愁。

Hoàng Hạc lâu
Tích nhân dĩ thừa hoàng hạc khứ,
Thử địa không dư Hoàng Hạc lâu.
Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản,
Bạch vân thiên tải không du du.
Tình xuyên lịch lịch Hán Dương thụ,
Phương thảo thê thê Anh Vũ châu.
Nhật mộ hương quan hà xứ thị,
Yên ba giang thượng sử nhân sầu.

Dịch nghĩa:
Người xưa đã cưỡi hạc vàng bay đi,
Nơi đây chỉ còn lại lầu Hoàng Hạc
Hạc vàng một khi bay đi đã không trở lại
Mây trắng ngàn năm vẫn phiêu diêu trên không
Mặt sông lúc trời tạnh, phản chiếu cây cối Hán Dương rõ mồn một
Cỏ thơm trên bãi Anh Vũ mơn mởn xanh tươi
Trời về chiều tối, tự hỏi quê nhà nơi đâu ?
Trên sông khói tỏa, sóng gợn, khiến người sinh buồn!
Nguồn: tạp chí Ngày nay, số 80, 10-10-1937

Theo: Thi Viện. Hoàng Hạc lâu - 黃鶴樓 [ngày tham khảo: 08/06/2017].

Vốn liếng tiếng Hán-Việt của tôi không đủ để bình luận về phần dịch nghĩa nói trên, nhưng tôi vẫn cảm thấy dường như nó chưa thực sự đúng với nguyên bản. Và có lẽ vì vậy mà ngoại trừ bản dịch của Tản Đà, hầu hết các bản dịch khác đều không lột tả hết thần thái của bài thơ. Đã gọi là dịch nghĩa, thì trước tiên phải sát nghĩa với nguyên bản đã. Tra cứu hai bộ từ điển Hán-Việt điện tử phổ biến hiện nay là “Hán Việt Từ Điển Trích Dẫn” và “Hán-Việt Tự Điển Thiều Chửu”, tôi mạn phép viết lại bản dịch nghĩa như sau:

Người xưa đã cưỡi hạc vàng đi mất,
Để trời đất chỉ còn lại lầu Hoàng Hạc.
Hạc vàng một khi đã đi không còn quay trở lại,
Mây trắng ngàn năm vẫn dằng dặc trên trời.
Dòng sông tạnh soi rõ bóng cây bên bờ Hán Dương,
Cỏ thơm mọc um tùm trên bãi Anh Vũ.
Mặt trời xế bóng chẳng biết quê nhà ở đâu,
Khói sóng trên sông làm lòng người sầu muộn.

Nói về dịch thuật, người ta hay nói đến bộ ba tiêu chí “Tín – Đạt – Nhã” và rơi vào những cuộc tranh luận bất tận. Ở đây tôi không bàn nhiều về việc dịch như thế nào, nhưng chủ yếu là nói về cảm nhận của mình đối với bài thơ này, có lẽ đã khác nhiều và kém bay bổng hơn nhiều so với hơn hai mươi năm trước. Bắt đầu từ bản dịch của Tản Đà:

Hạc vàng ai cưỡi đi đâu?
Mà nay Hoàng Hạc riêng lầu còn trơ.
Hạc vàng đi mất từ xưa,
Nghìn năm mây trắng bây giờ còn bay.
Hán Dương sông tạnh cây bày,
Bãi xưa Anh Vũ xanh dày cỏ non.
Quê hương khuất bóng hoàng hôn.
Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai.

Có thể nói đây là một bản dịch thần sầu! Đó là vì ở chỗ ông không chỉ lột tả được mọi chi tiết đắt giá từ bài thơ nguyên bản, theo đúng trật tự các câu thơ gốc, mà còn chuyển đổi một cách hoàn hảo từ thể loại thơ thất ngôn bát cú Đường luật cực kì nghiêm ngặt, vốn được xem là đỉnh cao của thơ ca Trung Quốc, sang thể loại thơ lục bát nhẹ nhàng thanh thoát, thuần chất Việt Nam. Tin rằng một người Trung Quốc với vốn liếng văn hoá Hán của mình khi đọc nguyên bản thất ngôn bát cú tiếng Hán của Thôi Hiệu có thể cảm nhận được cái hay, cái đẹp của bài thơ giống như là một người Việt Nam với vốn liếng văn hoá Việt đọc bản dịch lục bát tiếng Việt của Tản Đà.

Không chuyên văn chương nên tôi cũng không dám lạm bàn về niêm luật nghiêm ngặt của thơ Đường. Biết và cảm tới đâu thì sẽ nói tới đó, có gì sơ sót mong được chỉ giáo thêm.

Ở hai câu đầu, chuyển tiếp từ một tích cũ – rằng có một vị tiên nhân đã từng cưỡi hạc vàng ghé qua đây, để dẫn về một thực tế trước mắt – chiếc lầu mang tên hạc vàng đứng trơ một mình giữa trời đất, đó đã là một thách thức lớn đối vối bất cứ ai muốn dịch bài thơ ra tiếng Việt. Giữa một “hoàng hạc” là con hạc vàng với “Hoàng Hạc lâu” là “lầu Hạc Vàng” hay “lầu Hoàng Hạc” có sự khác biệt lớn trong ngôn ngữ thường ngày và ngôn ngữ thơ tiếng Việt. Không chỉ có vậy, những cặp hình ảnh “người xưa” và “hạc” với “đất trời” và “lầu” tạo ra nhiều trạng thái đối lập, giữa hữu sinh và vô sinh, giữa động và tĩnh, giữa xưa và nay... mà không phải bản dịch nào cũng giữ được trọn vẹn. Đừng nói đến dịch, ngay cả Thi Tiên Lý Bạch tương truyền đã phải quẳng bút trước bài thơ này của Thôi Hiệu.

Tương tự, trong hai câu kế tiếp cũng có nhiều cặp hình ảnh đối lập như “hoàng hạc” và “bạch vân”, “nhất” và “thiên”, “phục phản” và “du du”... Đặc biệt là từ “du du”, trong tiếng Hán có thể hiểu là “thung dung tự tại”, là “nhàn hạ” (Hán Việt Từ Điển Trích Dẫn), nhưng cũng có thể hiểu là “dằng dặc” (Hán-Việt Tự Điển Thiều Chửu). Tôi thích nghĩa sau hơn, vì bao trùm toàn bộ bài thơ là một khung cảnh man mác buồn, ưu tư, cái sự vẩn vơ nhàn hạ của nghĩa đầu xem chừng ra không hợp. Từ dấu tích xưa quay về hiện thực, từ hiện thực thoáng một chút hoài cảm trong lòng, trước khi mở rộng tầm mắt ra xa hơn xung quanh...

Ở đó, lại một cặp hình ảnh đối lập khác hiện ra, nhưng trong một không gian trải dài và rộng hơn: một dòng sông trong vắt sau cơn mưa tạnh, bên kia bờ Hán Dương bóng cây nghiêng soi bóng nước, bên này bãi Anh Vũ cỏ dại um tùm thơm ngát, tất cả kéo một đường cong về phía chân trời. Một bức tranh đầy gam màu lạnh và buồn. Dòng nước tĩnh lặng như mặt gương soi thấu, hấp thụ mọi hình ảnh vào trong, “lịch lịch”; bãi cỏ thì lại cứ mọc um tùm vun đầy lên toả ngát hương ra, “thê thê”. Nỗi ưu sầu của lòng người trước thiên nhiên hoang tạnh cũng theo đó mà lan khắp...

Và mỗi khi buồn, nơi chốn để người ta nghĩ về đầu tiên thường là quê hương. Một chiếc cổng làng trong kí ức bỗng như hiện ra đâu đó rồi nhạt nhoà trong bóng chiều tà (“Nhật mộ hương quan hà xứ thị”). Chút ánh nắng chiều sót lại hắt lên những làn khói mỏng trên con sóng lăn tăn lấp loáng lại càng đậm thêm nỗi sầu muộn trong lòng người xa xứ (“Yên ba giang thượng sử nhân sầu”). Một bài thơ đẹp như một bức tranh, thi trung hữu hoạ.

Và cuối cùng, những cảm xúc với bài thơ đó đã cho phép tôi đưa thêm một bản dịch thơ của mình vào danh sách dài những bản dịch đã có:

Hạc vàng người xưa cưỡi khuất bay,
Hoàng Hạc vẫn nguyên chốn lầu này.
Một đi hạc vàng thôi về lại,
Ngàn năm trắng trời dằng dặc mây.
Hán Dương sông tạnh cây soi bóng,
Anh Vũ bãi xanh cỏ ngát um.
Chiều hôm bóng làng quê xa ngái,
Sông dài khói sóng muộn lòng ai.

(Sài Gòn, 2013-2017)

Mảnh vá trên vai, vết bỏng trong lòng

Nguyễn Tấn Đại — 2013-01-02T12:08:51Z

Thuở xưa, giờ học văn của chúng tôi rất hào hứng. Nơi dãy sau sân trường Bồ Đề, mảnh sân đất, ba cây phượng chạc xoè ngang phủ khắp sân và một cây bạch đàn cao vút. Cô giáo nhiệt tình với từng bài giảng, từng đoạn thơ, từng áng văn. Cô tỉ mẩn sửa bài viết của học trò, Cô sửa đến từng cái dấu chấm dấu phẩy, từng lỗi chính tả... Đôi khi bài làm của bọn tôi trông như “con tắc kè màu xanh màu đỏ” vì bài Cô sửa đỏ quạch cả trang giấy.

Cô hay cho chúng tôi những bài thơ nằm ngoài cả sách giáo khoa, những bài thơ đăng đây đó trên báo chí mà tìm được sự đồng cảm từ nơi miền cao nguyên xa hút... Bài “Mảnh vá trên vai” của Tô Đông Hải đã được cô cẩn thận chép tay rồi đọc cho cả lớp nghe, trong một lần như thế.

Bài thơ mở đầu bằng:

Tôi không nhận ra mảnh vá ấy đâu

Nếu em đừng trẻ trung đến thế

Một sự phát hiện bất ngờ trên phố? Mảnh vá nào đã làm cho chàng trai thốt lên một câu đầy xót xa đến vậy?

Em hồn nhiên qua đường qua phố

Trên vai gầy kín đáo đường kim

Một cô gái “trẻ trung”, “hồn nhiên qua đường qua phố” với một mảnh vá kín đáo trên vai. Chuyện ấy âu cũng thường tình, nhất là vào cái thời cuộc sống còn đầy rẫy những khó khăn... Nhưng một cô gái mang mảnh vá trên vai áo mà vẫn trẻ trung, hồn nhiên, yêu đời, thì quả là không dễ. Cô không u sầu vì cái nghèo của bản thân, của xung quanh, bởi có ưu tư sầu não thì cũng có được gì? “Trẻ trung”, “hồn nhiên” chính là cách để tạo ra sự lạc quan, niềm tin để hướng về một tương lai tươi sáng hơn. Và ắt là cô gái phải có một mối quan hệ thân quen nhất định, nên chàng trai mới thấy bất ngờ, mới thấy xót xa khi chợt phát hiện ra mảnh vá ấy, nên mới kể ra liền một mạch trong đoạn hai:

Tuổi hai mươi đang độ làm duyên

Nhà đông em nên quen quần áo vá

Cân gạo mớ rau mỗi ngày một giá

Lương lĩnh về giật gấu vá vai

Có lẽ thường ngày gặp nhau, tiếp xúc nhau trong công việc, sự trẻ trung của cô đã che khuất đi mảnh vá kín đáo trên vai, làm không ai nhìn thấy được. Và khi chợt thấy rồi, thì mới giật mình cám cảnh nỗi nghèo khó chung trong mọi gia đình: đông con, lương thấp, giá cả đắt đỏ,...

Đi qua bao niềm vui trên đời

Gặp mảnh vá vai em

Thì nghèo. Nhưng mỗi người vẫn có những niềm vui riêng. Mà cũng có những người kha khá hơn, vui thú nhiều hơn. Để một ngày chợt gặp. Thì sao? Thì chợt thấy:

Sao ngỡ chạm đầu kim nhói buốt

Đôi vai ấy dáng gầy thân thuộc

Mảnh vá đè nặng nỗi lo toan

Cái “dáng gầy thân thuộc” vẫn thấy hàng ngày đấy thôi! Vậy mà sao nỡ hững hờ? Gặp nhau. Làm việc. Nói. Cười. Mà sao vẫn như “Có khi nào trên đường đời tấp nập / Ta vô tình đi lướt qua nhau” (Có khi nào - Bùi Minh Quốc). Và chính cái mảnh vá kín đáo trên vai, khi tình cờ được trông thấy, đã như mũi kim chích vào trái tim bấy lâu chai sạn, hững hờ. Bao nhiêu ân tình tưởng đã cằn khô giờ đây vỡ oà, để rồi:

Em đến ngả ba em rẽ sang đường

Tôi bước vội như người có lỗi

Nhưng mảnh vá theo tôi trên mọi lối

Giữa lòng mình ngõ phố cứ mông lung

Một nỗi ám ảnh vì sự vô tình trong đời sống. Một nỗi suy tư về nhân tình thế thái. Sống cạnh nhau mà vô tình, hờ hững. Tưởng thân quen mà hoá ra xa lạ. Nó phải chăng là do sự nghèo? Không! Nó là do sự ích kỷ của lòng mình. Là do cuộc sống bó hẹp trong những thú vui riêng, tiện nghi riêng, lợi ích riêng mà không cởi mở tấm lòng, chia sẻ với xung quanh. Cuộc sống ngày nay cũng thế mà thôi! Rất nhiều người chỉ sống cạnh nhau, mà đâu có sống cùng nhau, sống với nhau!

Giá em đừng trẻ trung

Tôi đâu phải băn khoăn nhiều đến thế

Tâm hồn sống dậy. Lương tâm cắn rứt. Hiểu. Chia sẻ. Cảm thông. Nhưng có thể làm gì được bây giờ?

Mảnh vá đã một đời đeo lưng mẹ

Sao bây giờ còn nỡ vịn vai em

Cái khó nghèo đâu phải chỉ trong hiện tại. Trên mảnh đất “chẳng phút bình yên” này, ngàn đời nay vẫn “tảo tần”, “lam lũ” sau “luỹ tre làng” hay nơi “bãi dâu, bến nước”. Nhưng xót xa, băn khoăn bởi cái tình cảm “thương trọn tình đời muối mặn gừng cay” (Đất nước - Phạm Minh Tuấn, ý thơ Tạ Hữu Yên) đã nhạt nhoà cùng năm tháng.

Tôi mặc áo lành đi giữa phố đông chen

Mảnh vá ấy đốt lòng như vết bỏng

Tin rằng “vết bỏng” ấy chỉ làm đau một lần. Bởi trong đời sống vẫn còn có những tấm lòng, dù đôi khi đã nguội lạnh nhưng vẫn có thể được hâm nóng trở lại. Dù tấm áo lành chưa đủ để san sẻ cho mảnh vá trên vai kia, thì chỉ cần một tấm lòng “để gió cuốn đi” (Trịnh Công Sơn) thôi cũng đã đủ để tiếp tục truyền thống “lá lành đùm lá rách” của dân tộc Việt nghĩa tình.

Cô giáo đã gieo vào lòng chúng tôi những mối ân tình như thế. Và Cô trở thành Người Lái Đò thầm lặng đưa khách sang sông. Khách sang sông mải bị cuốn theo “đường đời tấp nập”, để khi quay về, Người Lái Đò đã buông chèo gác mái, thì chợt thấy nhói lòng, như có một “vết bỏng”, dù không chợt phát hiện “mảnh vá trên vai” nào... Một mũi kim khác, một vết bỏng khác đau rát mà chưa hẳn dễ dàng nguôi ngoai!

Sài Gòn, 11/05/2006