Nguyễn Tấn Đại

Những nhược điểm lớn trong mã số công dân 12 chữ số của Bộ Công an

Nguyễn Tấn Đại — 2013-09-27T12:12:33Z

Ngày 25/09/2013, Tổng cục Cảnh sát quản lí hành chính về trật tự an toàn xã hội - Bộ Công an đã tổ chức hội thảo giới thiệu chi tiết về cấu trúc mã số công dân 12 chữ số, gồm: PPP-G-YY-NNN-NNN. Trong đó PPP là mã tỉnh thành nơi làm khai sinh, G là giới tính kết hợp với thế kỉ sinh, YY là hai số cuối năm sinh, NNN-NNN là số thứ tự công dân được cấp mã số. Nhìn chung, cấu trúc mã số công dân này có khá nhiều nhược điểm.

Thứ nhất, đó là lãng phí tài nguyên. Độ dài 12 con số là quá lãng phí so với lượng thông tin mà nó cung cấp, vì chỉ cho biết được tỉnh thành nơi công dân làm khai sinh, giới tính, năm sinh và số thứ tự công dân. Cả nước hiện chỉ có 63 tỉnh thành, dùng ba con số để mã hoá thông tin này đồng nghĩa với việc bỏ phí hoàn toàn gần 94 % kho số (trên lí thuyết có thể kéo dài đến 999). Trong tương lai nếu có chia tách, sát nhập thì có lẽ số lượng tỉnh thành cũng sẽ không có biến động gì quá lớn. Còn nếu muốn hội nhập quốc tế thì cũng gặp trở ngại, do cần ít nhất hai con số cho đơn vị cấp tỉnh, và một con số còn lại chắc chắn không đủ để thể hiện mã quốc gia.

Thứ hai, cấu trúc mã này không thuận lợi để phối hợp với các bộ ngành khác khi triển khai thực hiện. Về mặt hành chính, UBND cấp xã phường là nơi cấp giấy khai sinh và mã số công dân. Ở đây, công an tỉnh lại nắm quyền cấp số thứ tự hồ sơ công dân. Để quản lí thông suốt và không bị trùng lặp, chắc chắn sẽ phải xây dựng hệ thống thông tin kết nối giữa công an tỉnh và bộ phận tư pháp các xã phường. Nhưng quy tắc cấp số theo thứ tự nào thì chưa rõ. Nếu cấp ngẫu nhiên theo thứ tự ghi dữ liệu vào hệ thống thì kết quả là chuỗi sáu số thứ tự công dân của tất cả các xã phường, quận huyện trong mỗi tỉnh thành đều xáo trộn xen lẫn với nhau. Nếu để ba số cuối cho thứ tự công dân và ba số đầu dành cho xã phường thì cũng gây lãng phí, vì chỉ khai thác được 18 % kho số (bình quân cả nước có 177 xã phường trong mỗi tỉnh thành). Không chỉ vậy, cách làm này còn tạo ra thêm một loại mã hành chính khác trong khi đã có nhiều loại mã khác hiện hành (đầu số CMND cũ, biển số xe, mã vùng điện thoại, mã bưu chính,...) Tức cũng là một dạng lãng phí các nguồn tài nguyên sẵn có.

Tiếp theo, đó là tính thẩm mĩ không cao. Nhìn vào các mẫu CMND mới cấp, có thể thấy một dãy dài các con số 0 trong số thứ tự công dân. Trên lý thuyết, sáu con số cuối cho phép mỗi tỉnh thành cấp đến 999.999 mã số cho các công dân có cùng năm sinh. Trong khi theo dữ liệu thống kê về dân số, bình quân mỗi tỉnh thành chỉ có khoảng 19.570 người thuộc cùng một độ tuổi. Điều đó có nghĩa là hiệu suất khai thác kho số bình quân chỉ đạt khoảng 2 %. Ngay cả khi xét riêng tại hai thành phố đông dân nhất là TP. HCM và Hà Nội, với tổng dân số bình quân (theo thống kê năm 2011) khoảng trên 14 triệu người thì hiệu suất khai thác cũng chỉ đến khoảng 10 %, tức một lần nữa lãng phí trên dưới 90 % kho số chỉ riêng ở khâu này.

Thứ tư, cấu trúc này có thể gây nhiều rắc rối. Vấn đề này đã có nhiều ý kiến được nêu ra ngay tại hội thảo. Nếu tiếp tục chủ trương đưa thông tin giới tính vào mã số công dân, người có giới tính thứ ba hay chuyển giới hoặc sẽ bị đặt ngoài lề xã hội, hoặc sẽ gặp nhiều phiền toái về thủ tục hành chính về sau. Hơn thế nữa, sự rắc rối còn nằm ở chỗ làm phức tạp hoá con số giới tính khi dùng 0 cho nam và 1 cho nữ sinh trong khoảng 1900-1999, rồi phải chăng 2 cho nam và 3 cho nữ sinh trong khoảng 2000-2099,… cứ thế cho đến hết năm thế kỉ? So giữa ý nghĩa của việc biết được giới tính của công dân trong mã số định danh ở góc độ quản lí hành chính với những rắc rối nhiều mặt mà nó gây ra cả về ngắn hạn và lâu dài, có lẽ đó không phải là giải pháp hợp lí.

Cuối cùng, bộ mã này không có tính ổn định lâu bền do thiếu tính đồng bộ nội tại. Lẽ ra, với 999.999 con số ở mỗi tỉnh thành, bộ mã này có thể áp dụng cho đến khi tổng dân số nước ta tăng gấp 50 lần hiện nay (tức 4,6 tỉ người). Theo đà gia tăng dân số tự nhiên bình quân cả nước ước khoảng 11,2 ‰ trong sáu năm 2005-2011, thì kho số ấy phải sử dụng được đến gần 4.500 năm. Tuy nhiên, do mục đích hạn chế sự lãng phí của việc sử dụng một con số cho hai giới tính (tức bỏ hoàn toàn 80 % kho số) nên đã xuất hiện giải pháp kết hợp cả thế kỉ sinh vào đó, như đã nêu trên. Tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa, vì cách kết hợp hai trong một này cho phép khai thác tối đa quỹ số ở vị trí thứ tư trong chuỗi mã số công dân, nhưng lại làm triệt tiêu gần 90 % hiệu suất khai thác dãy sáu con số thứ tự công dân.

Như vậy, so với mục đích quản lí của Bộ Công an như đã phân tích, mỗi một vị trí của chuỗi mã số 12 con số này đều gây lãng phí nguồn tài nguyên ở mức độ cực lớn mà hiệu quả tích hợp thông tin không tương xứng. Với cùng mục đích, cấu trúc mã định danh công dân đã nêu trong bài Lời giải cho “đề bài” mã định danh công dân 10 con số của GS Ngô Bảo Châu có nhiều ưu điểm hơn. Đó có thể không phải là giải pháp tối ưu sau cùng, nhưng chắc chắn gợi ra được một hướng đi để tìm những giải pháp cân bằng nhiều yếu tố lợi ích cả ngắn hạn và lâu dài, cả ở góc độ nhà quản lí lẫn người dân./.

Lời giải cho “đề bài” mã định danh công dân 10 con số của GS Ngô Bảo Châu

Nguyễn Tấn Đại — 2013-09-13T22:34:41Z

Trong bài “GS Ngô Bảo Châu: “Đơn đặt hàng” của Bộ Tư pháp có tính khả thi cao” đăng trên Pháp Luật TP. HCM Online ngày 12/09/2013 có nêu phát biểu của GS Ngô Bảo Châu: “[Đ]ộ dài mã số thế nào là phù hợp, ổn định trong thời gian dài nhưng lại không gây lãng phí tài nguyên. Lãng phí ngay từ việc lưu trữ cho đến việc nhập dữ liệu. Rõ ràng 10 con số sẽ nhập nhanh hơn 12 con số rồi.”

Đây là một “đề bài” khá thú vị, và tôi xin phép đưa ra lời giải về cấu trúc mã định danh công dân có độ dài dưới 12 con số.

Theo kinh nghiệm nhiều nước trên thế giới, những thông tin được đưa vào mã số định danh công dân thường gặp nhất là: ngày tháng năm sinh, giới tính, nơi cấp mã số, số hiệu cá nhân. Theo tình hình ở Việt Nam (so sánh với số CMND cũ hiện hành và số mới đang chuẩn bị triển khai đại trà) cũng như theo yêu cầu tối giản về độ dài mã số, có lẽ chỉ chúng ta nên giới hạn ở các thông tin: năm sinh, nơi cấp mã số và số hiệu cá nhân.

1. Năm sinh

Nếu ghi đầy đủ năm sinh với bốn con số thì sẽ không lo sợ gì về việc trùng lắp sau một chu kì thời gian (như sự cố Y2K vào năm 2000). Nhưng như thế sẽ khó đạt yêu cầu về độ dài. Ghi năm sinh với hai con số cuối sẽ ngắn gọn, nhưng kho số sẽ bị lặp lại sau 100 năm. Vì vậy, có thể thêm một con số để đánh dấu thế kỉ, ví dụ 19xx = 9, 20xx = 0, 21xx = 1,... để kéo dài chu kì lặp lại đến 1.000 năm. Nếu sợ như thế còn ngắn thì có thể thay các con số bằng chữ cái A-Z, thành ra 2.600 năm; nhưng thiết tưởng việc này là không cần thiết.

2. Nơi cấp mã số

Trước tiên là đơn vị hành chính cấp tỉnh. Chúng ta hiện có 63 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, với nhiều loại mã khác nhau (biển số xe, mã vùng điện thoại, đầu số CMND,...) nhưng loại có nhiều ưu điểm nhất là mã bưu chính, gồm sáu số, đã được Tập đoàn Bưu chính triển khai đến tận cấp xã và cụm địa chỉ nhận trong cả nước. Mã bưu chính cấp tỉnh gồm hai số, nếu đưa vào mã định danh công dân sẽ có lợi ích kèm theo là khuyến khích người dân quen dần với việc sử dụng mã bưu chính trong các giao dịch của mình, việc mà riêng ngành bưu chính hiện nay vẫn chưa làm được.

Ở cấp độ thấp hơn là huyện thì mã bưu chính cũng đã có danh mục ổn định, gồm hai con số tiếp theo mã tỉnh thành. Tuy nhiên, đại đa số các tỉnh thành chỉ có số quận huyện trong khoảng 10-20, nên áp dụng vào mã định danh công dân đồng nghĩa với việc bỏ phí hoàn toàn 80 % dung lượng kho số. Vì vậy, nếu muốn tiết kiệm hơn để giảm độ dài chuỗi số thì có thể chỉ dùng một chữ cái A-Z để xác định các quận huyện (có thể đến 26) trong mỗi tỉnh thành.

Xuống sâu hơn nữa thì mã bưu chính không thực sự ổn định vì chỉ dành một số tiếp theo cho cấp xã phường, và số cuối cùng cho cụm địa chỉ nhận. Vì vậy, như ở trên đã thay thế mã huyện bằng một chữ cái, thì ở cấp xã cũng dùng một chữ cái để mã hoá (tối đa 26 xã, phường cho mỗi quận, huyện). Nếu quận huyện nào có trên 26 xã phường thì kết hợp cả số (0-1) lẫn chữ cái để tạo thành tối đa 36 mã.

Việc lập cấu trúc mã hoá đến đơn vị hành chính cấp xã là hoàn toàn phù hợp với mục đích muốn cấp mã định danh công dân ngay từ khi trẻ em được sinh ra. Còn cơ quan công an quản lí công dân qua giấy CMND hay thẻ căn cước thì sẽ cấp cho họ khi đủ tuổi, trên cơ sở giấy khai sinh do UBND xã/phường/thị trấn cấp. Đồng thời, muốn triển khai cấp cho toàn dân thì việc thực hiện cũng sẽ rất nhanh, hoàn toàn nằm trong khả năng kiểm soát của đơn vị hành chính cấp xã, nơi quản lí sổ hộ khẩu hiện nay.

Một ưu điểm khác rất đáng kể của phương pháp mã hoá này, đó là khi chia tách hay sát nhập các đơn vị hành chính, cả từ cấp tỉnh cho đến cấp xã, việc phân tách hay kết hợp các chuỗi số cũng rất dễ dàng mà không lo bị trùng lắp. Ở tầm vĩ mô, nhà nước có thể thống kê được một cách dễ dàng tình hình dân số ở cả ba cấp tỉnh, huyện, xã.

3. Số hiệu cá nhân

Theo Tổng cục Thống kê, tính đến 31/12/2011 trong cả nước có 11.121 xã, phường và thị trấn. Với tổng dân số khoảng 90 triệu người và tổng tỉ suất sinh bình quân trong vài chục năm trở lại đây khoảng 2 ‰, số trẻ em sinh ra trong cả nước mỗi năm sẽ vào khoảng 180.000, nếu chia đều ra thì mỗi đơn vị hành chính cấp xã sẽ cấp khoảng 16 giấy khai sinh mới mỗi năm. Nếu cấp mã định danh cho toàn dân, với tuổi thọ trung bình là 73 thì bình quân mỗi xã/phường/thị trấn sẽ có khoảng trên 110 người cùng mỗi độ tuổi. Dĩ nhiên, số người trẻ trong thực tế sẽ cao hơn con số này, và số người già sẽ ít hơn. Như vậy, để đạt ngưỡng an toàn, phần số thứ tự để cấp mã công dân ứng với mỗi năm tại đơn vị hành chính cấp xã nên là ba con số (tối đa 999 số cấp mỗi năm hay cho mỗi độ tuổi).

4. Cấu trúc mã định danh công dân

Các thông tin nêu trên có thể được sắp xếp theo hai trật tự khác nhau: theo năm sinh trước hay theo nơi cấp mã số trước. Thông lệ ở Việt Nam có lẽ quen với việc sắp xếp theo nơi cấp mã số trước.

Quy ước T là cấp tỉnh, H là cấp huyện, X là cấp xã, K là thế kỉ, N là năm sinh, S là số thứ tự cấp giấy khai sinh, ta sẽ có cấu trúc: TT-H-X-K-NN-SSS. Trong đó H và X có thể là các chữ cái A-Z hoặc số 0-9, và phần còn lại hoàn toàn là số 0-9.

Với cấu trúc mã định danh 10 chữ số này, trên lí thuyết có thể cấp cho mọi công dân Việt Nam trong vòng 1.000 năm. Nhìn vào mỗi mã định danh của một người, ta có thể nhanh chóng biết ngay người đó bao nhiêu tuổi, và đăng kí thường trú ở đâu khi mới sinh ra.

5. Những giải pháp thay thế

Ngoài giải pháp trên, có thể có những giải pháp khác như sau:

Về mặt thẩm mĩ hoặc kĩ thuật xử lí dữ liệu, nếu sử dụng chữ cái không thích hợp thì buộc yếu tố đơn vị hành chính cấp huyện và xã phải tăng lên 2 con số cho mỗi cấp. Độ dài chuỗi sẽ là 12 con số: TT-HH-XX-K-NN-SSS. Tuy vậy, với hệ thống máy tính hiện nay thì có lẽ việc sử dụng chữ cái trong mã định danh không gây trở ngại gì.

Nếu không muốn đưa yếu tố cấp huyện và xã, đồng thời không dùng chữ cái trong mã định danh, thì có thể chuyển hai con số của các yếu tố này sang phần số hiệu cá nhân, tức yếu tố này sẽ có độ dài là 5 con số (TT-K-NN-SSSSS), vẫn nằm trong khả năng cung cấp cho phép ở phạm vi mỗi tỉnh thành (gần 20.000 người trong cùng một độ tuổi). Với những đô thị nơi dân số có khả năng vượt quá 10 triệu người thì bản thân mã bưu chính cũng đã có đầu số cấp tỉnh mở rộng, như Hà Nội là 10-15, TP. HCM là 70-76, cho phép mỗi nơi quản lí được đến 50-60 triệu mã số. Nhưng điều này sẽ làm phức tạp thêm quy trình xử lí, do phải thêm một công đoạn chuyển tiếp thông tin giữa UBND cấp xã nơi làm giấy khai sinh, và công an cấp tỉnh nơi quản lí kho số. Thêm nữa là sẽ bỏ mất hai thông tin cần thiết khác trong việc “định danh” công dân: các đơn vị hành chính cấp huyện và xã.

Kéo dài thêm mã định danh công dân bằng cách bổ sung các yếu tố thông tin cá nhân khác. Tuy nhiên, cần so sánh hiệu quả đích thực của khả năng quản lí và khai thác thông tin với những phí tổn tài nguyên khi kéo dài thêm chuỗi số. Chỉ riêng với yếu tố giới tính, dường như Bộ Công an có đưa vào mẫu CMND mới (0 = nữ và 1 = nam ở vị trí thứ tư?), nhưng đây là vấn đề hiện nay trên thế giới đang có nhiều bàn cãi, nhất là trong việc công nhận giới tính thứ ba và hôn nhân đồng giới hay không. Vì vậy, đưa thông tin này vào mã định danh công dân sẽ vừa kéo dài thêm một con số, mà trong trường hợp công dân có những thay đổi gì về giới tính thì câu chuyện sẽ trở nên rất khó xử và phiền toái./.

Tháng 09/2013

[Bài này đã được đăng trên Pháp Luật TP. HCM Online (với nội dung lược ngắn lại theo khuôn khổ của một bài báo), ngày 14/09/2013, với nhan đề “10 con số định danh công dân thú vị”]