Nguyễn Tấn Đại

Đi tìm gốc tích địa danh “Dran” (4)

Nguyễn Tấn Đại — 2024-09-01T13:51:36Z

Với những chứng cứ về dấu vết thành văn đã trình bày ở Kì 1, Kì 2 và Kì 3, chúng ta có thể tạm đi đến một số kết luận sơ bộ về gốc tích của địa danh “Dran”, dù chưa hoàn toàn đầy đủ và chân xác. Nhưng để hiểu rõ hơn vấn đề này, cần đặt các minh chứng và sự việc liên quan đến Dran trong một bối cảnh rộng hơn, trước tiên là câu chuyện ngôn ngữ và chữ viết, sau đó là quá trình khám phá và phát triển kinh tế xã hội khu vực Tây Nguyên hiện nay.

Mục lục

Ngôn ngữ bản địa của người Thượng, tiếng Pháp và tiếng Việt

Điều trước tiên cần phải khẳng định, vùng đất Tây Nguyên hiện nay là nơi cư trú của các sắc tộc thiểu số người Thượng từ rất lâu đời. Cũng như là, trước khi người Pháp khám phá thì việc gặp gỡ, giao lưu, mua bán trao đổi hàng hoá giữa người Thượng và các cộng đồng dân cư miền đồng bằng (người Chăm, người Hoa, người Kinh,…) đã diễn ra một cách tự nhiên. Vấn đề nằm ở chỗ, họ không có chữ viết riêng, nên các nhân danh và địa danh bản địa chỉ được thể hiện bằng lời nói. Chính vì vậy, để thể hiện các nhân danh và địa danh ấy bằng chữ viết, người thuộc các sắc tộc khác chỉ có thể dùng chữ viết của mình để ghi lại theo một cách gần đúng nhất có thể.

Đối với người Việt trong nửa cuối thế kỉ XIX, tài liệu hiếm hoi có đề cập đến vùng đất thuộc tỉnh Lâm Đồng hiện nay là một tấm bản đồ trong quyển thứ 12 của bộ Đại Nam nhất thống chí xuất bản dưới triều Nguyễn, có nêu tên 20 buôn thuộc Di Dinh thổ phủ (tỉnh Bình Thuận, đạo Ninh Thuận). Ngoài ra, tài liệu viết bằng chữ Hán này cũng có nhắc đến một dòng sông tên Dã Dương, tuy không sâu mà rộng lại có nhiều cá sấu [1]. Vì thế, mặc dù có tiếp xúc với các sắc tộc người Thượng trước người Pháp, do không có tài liệu thành văn nên người Việt muốn ghi chép về các địa danh và nhân danh bản địa ở cao nguyên Lang Bian thì phải phiên ngược từ cách ghi theo tiếng Pháp; đó âu cũng là một điều dễ hiểu.

Chưa kể, vấn đề ngôn ngữ và chữ viết của người Việt cũng khá phức tạp. Về đại thể, người Việt hiện nay vốn có tiếng nói riêng từ thời xa xưa, nhưng không rõ có chữ viết riêng hay không vì một ngàn năm Bắc thuộc đã xoá sạch hầu hết mọi dấu vết thành văn. Khi bị chính quyền đô hộ phương Bắc bắt học chữ Hán, người Việt lại phát minh ra cách đọc Hán-Việt để học chữ Hán mà không cần nói tiếng Hán; về sau mỗi từ Hán-Việt viết bằng chữ Hán được gọi là chữ Nho [2]. Bên cạnh đó, người Việt lại phát minh ra chữ Nôm bằng cách phỏng theo chữ Hán để viết các âm đọc thuần Việt. Có người cho rằng chữ Nôm xuất hiện từ khoảng thế kỉ X, sau khi giành lại độc lập từ phương Bắc, nhưng vẫn có nhiều ý kiến khác biệt chưa thực sự thống nhất về thời điểm ra đời của chữ Nôm [3].

Trong quá trình phát triển từ thế kỉ X đến thế kỉ XX, mặc dù chữ Nôm có lúc được người sử dụng gọi là Quốc âm (國音) hay Quốc ngữ (國語), nhưng khái niệm “chữ quốc ngữ” hiện nay lại được chính thức sử dụng cho một loại chữ viết khác, dùng chữ cái Latin để ghi âm đọc tiếng Việt. Chữ quốc ngữ được các giáo sĩ thừa sai phương Tây sáng tạo ra trong giai đoạn 1615-1919, khi họ thực hiện các nhiệm vụ truyền giáo tại Việt Nam. Đây là một trường hợp ngoại lệ và độc đáo, khi tiếng Việt là ngôn ngữ bản địa duy nhất tại vùng Đông Á đã thành công trong việc “Latin hoá” chữ viết, dù chịu ảnh hưởng sâu đậm cả về văn hoá, chính trị lẫn lối sử dụng chữ viết tượng hình của người Trung Quốc [4].


Ảnh chụp bản sắc phong đình Càn Rang của vua Duy Tân năm 1907, viết bằng chữ Hán-Nôm, với dòng đầu tiên bên phải ghi hai địa danh “Càn Rang Tổng” và “Càn Rang Xã”.: Nguồn: tác giả chú thích trên ảnh tự chụp tại đình Càn Rang tháng 02/2008.

Trải qua ba thế kỉ hình thành và phát triển tương đối hoàn chỉnh, đến sau khoa thi Hội cuối cùng năm 1919, mốc đánh dấu chấm dứt nền khoa cử Nho học kéo dài gần 850 năm của Việt Nam, chữ quốc ngữ có một tiền đề quan trọng để chuyển mình sang một bước phát triển sâu rộng hơn. Quá trình này được thúc đẩy thêm từ năm 1945 với Sắc lệnh số 20 về việc bắt buộc học chữ quốc ngữ trong toàn quốc, do Võ Nguyên Giáp kí thay Chủ tịch Chính phủ lâm thời mới thành lập sau Cách mạng Tháng Tám [5]. Dù giai đoạn 1945-1954 có nhiều diễn biến chính trị phức tạp, việc sử dụng chữ quốc ngữ làm chữ viết chính thức thay thế cho chữ Nho và chữ Nôm là một xu hướng không thể đảo ngược.

Những thay đổi địa danh hành chính tại cao nguyên Lang Bian

Như đã đề cập ở các phần trước, khu vực cao nguyên Lang Bian thuộc xứ bảo hộ Trung Kì ban đầu được người Pháp đặt tên tiếng Pháp là “province du Haut-Donnaï” năm 1899, triều đình nhà Nguyễn viết bằng chữ Hán-Nôm là “同狔上省”, phiên âm ra chữ quốc ngữ là “Đồng Nai Thượng tỉnh”. Sau một giai đoạn tách nhập với Bình Thuận và Ninh Thuận, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tranh [6], ngày 06/01/1916 “tỉnh Lang Bi-an được thành lập bao gồm vùng đất thuộc tỉnh Lâm Đồng và phần đất rừng thuộc các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận, Đồng Nai, Bình Phước ngày nay.” Trong quyết định bằng tiếng Pháp của toàn quyền Đông Dương đương thời là Ernest Nestor Roume, “tỉnh Lang Bi-an” nói trên được viết là “province du Lang-Bian”.

Cho đến khoảng thời gian này, vẫn chưa có dấu vết tài liệu nào ghi địa danh này bằng tiếng Việt quốc ngữ, mà chỉ có bài viết “Lâm Viên hành trình nhật ký” của Thượng thư bộ Công Đoàn Đình Duyệt, viết bằng chữ Hán, đăng Nam-Phong Tạp-chí năm 1918, như đã dẫn ở Kì 3. Như thế, có thể xem là đối với triều đình nhà Nguyễn lúc bấy giờ, “province du Lang-Bian” được viết bằng chữ Hán là “林園省” (Lâm Viên tỉnh). Từ đó cho đến năm 1945, dù vẫn còn vài lần điều chỉnh nhưng về cơ bản, các địa danh chính ở khu vực này bắt đầu định hình rõ nét hơn giữa tên gọi viết bằng tiếng Pháp, chữ Hán và chữ quốc ngữ: Haut-Donnaï = 同狔上 = Đồng Nai Thượng; Lang-Bian = 林園 = Lâm Viên.


Bản đồ hành chính xứ bảo hộ Trung Kì năm 1920 ghi tên trạm hành chính Dran thuộc tỉnh Lang Bian (hay Lâm Viên).: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Trong giai đoạn tiếp theo từ 1945 đến 1954, địa danh hành chính của cao nguyên Lang Bian thay đổi nhiều lần theo diễn biến phức tạp của thời cuộc chính trị. Từ tháng 3 đến tháng 8 năm 1945, Nhật thay thế Pháp nắm quyền điều hành Việt Nam, kể cả vùng cao nguyên Lang Bian. Sau đó Cách mạng Tháng Tám diễn ra, Mặt trận Việt Minh thành lập chính quyền mới ở các địa phương, bao gồm cả hai tỉnh Lâm Viên và Đồng Nai Thượng. Hai năm 1945-1946 là thời gian tranh đấu giằng co giữa các lực lượng chính trị trong nước lẫn các lực lượng đại diện phe Đồng minh trong Chiến tranh Thế giới lần II là Trung Quốc (miền Bắc) và Pháp (miền Nam). Trong nỗ lực níu giữ quyền hành tại Việt Nam và biến Đà Lạt thành thủ phủ của Liên bang Đông Dương, tướng Georges Thierry d'Argenlieu, Cao uỷ Pháp tại Đông Dương (thay thế chức vụ Toàn quyền Đông Dương trước đó), đã ra nghị định ngày 27/05/1946, sáp nhập các tỉnh Đăk Lăk (Darlac), Đồng Nai Thượng (Haut-Donnai), Lang Bian, Pleiku và Kontum để lập thành một khu hành chính đặc biệt (circonscription administrative spéciale) có tên là “Uỷ sở Chính phủ Liên bang về các Dân tộc Cao nguyên Miền Nam Đông Dương” (Commissariat du Gouvernement fédéral pour les populations montagnardes du Sud-Indochinois) [7]. Cuối năm 1946, cuộc kháng chiến chống Pháp nổ ra; trong thời gian chiến sự kéo dài, việc quản lí hành chính đối với “các Dân tộc Cao nguyên Miền Nam Đông Dương” (viết tắt theo tên tiếng Pháp là P.M.S.I) vẫn thuộc về người Pháp [8].

Đến năm 1948, cựu hoàng Bảo Đại thoả hiệp với chính phủ Pháp lập ra Quốc gia Việt Nam (État du Viet-Nam) để mình làm Quốc trưởng, rồi thuyết phục được người Pháp nhượng bộ, chuyển giao quyền cai quản các vùng đất cao nguyên phía Bắc và phía Nam. Trên cơ sở ấy, Quốc trưởng Bảo Đại đã ra đạo dụ số 6 ngày 15/04/1950 lập hai vùng Hoàng triều Cương thổ (Domaine de la Couronne) phía Bắc và phía Nam [9]. Khu vực Hoàng triều cương thổ phía Nam thuộc P.M.S.I. trước đó được đổi tên thành Pays montagnards du Sud, viết tắt là P.M.S., trong tiếng Việt quốc ngữ được viết là “Miền Nam Cao-Nguyên” [10]. Về mặt hành chính, Hoàng triều Cương thổ được xem như là đất riêng của Quốc trưởng, có những chính sách riêng biệt dành cho các sắc tộc bản địa, và hạn chế tối đa người Kinh đi lại giao du với người bản địa, tất cả phụ thuộc quyền điều hành trực tiếp của người Pháp.


Ảnh chụp chứng chỉ tiểu học bằng tiếng Pháp cấp ngày 24/08/1951, thể hiện rõ dấu vết đổi tên P.M.S.I (Populations montagnardes du Sud-Indochinois) thành P.M.S. (Pays montagnards du Sud).: Nguồn: tác giả chú thích và đánh dấu trên ảnh chụp của thầy Lâm Trung Châu (tháng 08/2023).

Sau Hiệp định Geneva năm 1954, lãnh thổ Việt Nam chia đôi theo vĩ tuyến 17. Ở miền Nam, Ngô Đình Diệm lên cầm quyền Thủ tướng và đề xuất Quốc trưởng Bảo Đại phê chuẩn đạo dụ số 21 ngày 11/03/1955 sáp nhập hoàn toàn hai vùng Hoàng triều Cương thổ vào lãnh thổ Quốc gia Việt Nam, loại bỏ toàn bộ quyền quản lí hành chính của người Pháp [11]. Về mặt ngôn ngữ trên các văn bản giấy tờ hành chính, có thể thấy một xu hướng chuyển dịch ngày càng rõ nét từ tiếng Pháp (trước 1945) đến xen lẫn tiếng Pháp và tiếng Việt quốc ngữ (1945-1954) rồi chuyển hẳn sang tiếng Việt quốc ngữ (từ 1955).

Niên biểu diễn biến xuất hiện và thay đổi địa danh “Dran”

Xét trong bối cảnh chính trị và ngôn ngữ nêu trên, cùng với các chứng cứ đã trình bày trong các phần trước, có thể lập một trục niên biểu khái quát hoá quá trình xuất hiện và diễn biến thay đổi cách ghi địa danh “Dran” theo thời gian. Để thuận tiện hiểu thêm bối cảnh chung, những cột mốc quan trọng sẽ được bổ sung [in nghiêng trong ngoặc vuông], dù không trực tiếp có dấu vết ghi chép thành văn về địa danh “Dran”.

Thời kì trước năm 1945:

Các giấy tờ hành chính chủ yếu dùng tiếng Pháp, kết hợp với các chiếu dụ và sắc phong bằng chữ Hán-Nôm của triều đình nhà Nguyễn. Tiếng Việt quốc ngữ chủ yếu được sử dụng trên báo chí đại chúng và các tài liệu nghiên cứu khoa học.

1893:
- Bác sĩ Yersin viết tên “Dran” (tiếng Pháp) trong sổ tay nhật kí hành trình ngày 25/06, trên đường từ Lang Bian xuống Phan Rang.
1898:
- Địa danh “Dran” (tiếng Pháp) có tên trong “Sơ đồ tập hợp các lộ trình thám hiểm” của đại uý Thouard.
1899:
- Toàn quyền Doumer trực tiếp thị sát cao nguyên Lang Bian (khoảng tháng 2-3), có dừng chân nghỉ ngơi tại “Dran” [được kể lại trong các tài liệu của bác sĩ Yersin (tiếng Pháp) về sau].
- [Tỉnh Đồng Nai Thượng được Doumer ra quyết định thành lập ngày 01/11.]
1900:
- Địa danh “Dran” (tiếng Pháp) có tên trong “Kí hoạ sơ đồ đường lộ và lối mòn cheo leo từ Phan Rang đến Langbian” của Guillaume Capus.
- Trạm bưu điện “Dran” (tiếng Pháp) được thành lập ngày 24/02, bổ nhiệm nhân sự lần đầu ngày 11/03, phục vụ từ ngày 15/03, bổ nhiệm nhân sự lần thứ hai ngày 01/04.
1902:
- Địa danh “Dran” (tiếng Pháp) được toàn quyền Doumer nhắc đến trong báo cáo kết thúc nhiệm kì của mình, đoạn nói về tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt (tháng 2).
- Địa danh “Dran” (tiếng Pháp) được nhắc đến nhiều lần trong báo cáo của bác sĩ Étienne Tardif về bảy chuyến thám hiểm cao nguyên Lang Bian trong khuôn khổ nhiệm vụ của Phái đoàn Guynet trong hai năm 1899-1900. Đặc biệt, tài liệu này có nhắc đến “Karran” (một lần duy nhất), có lẽ như là một địa danh thuộc phạm vi “Dran”.


Bảng so sánh nhiệt độ các địa điểm dọc đường lên cao nguyên Lang Bian của bác sĩ Étienne Tardif vào tháng 06/1899, ghi chú “Karran” như là một địa danh thuộc phạm vi “Dran”.: Nguồn: Tardif, É. (1902). Tlđd. Tr. 17.

[1903: Tỉnh Đồng Nai Thượng được sáp nhập vào tỉnh Bỉnh Thuận.]
[1906: Khởi công xây dựng chặng đầu tiên của tuyến đường sắt răng cưa lên cao nguyên Lang Bian, từ Tháp Chàm đến Xóm Gòn. [12]]
1907:
- Đình Càn Rang được triều đình ban sắc phong ngày 24 tháng 8 (âm lịch) năm Duy Tân thứ nhất, có ghi hai địa danh “Càn Rang tổng” (乾㶥总) và “Càn Rang xã” (乾㶥社).
1909:
- Trạm hành chính “Dran” được thành lập, với quan tri huyện đầu tiên là “Ya Gut”.
1914:
- Trạm bưu điện “Dran” (tiếng Pháp) được ghi tên trên bản đồ mạng lưới bưu chính và điện báo Đông Dương.
- [Chặng đường sắt răng cưa từ Tháp Chàm đến Xóm Gòn được hoành thành và đi vào hoạt động từ ngày 02/07.]
[1916: Thành lập tỉnh Lang Bian từ các khu vực thuộc tỉnh Đồng Nai Thượng cũ. Các công trình xây dựng đô thị Đà Lạt bắt đầu được triển khai.]
[1918: Thượng thư bộ Công Đoàn Đình Duyệt đăng bài “Lâm Viên hành trình nhật ký” bằng chữ Hán trên Nam-Phong Tạp-chí, gọi tên “Lang-Bian” là “Lâm Viên” (林園).]
[1919: Quyết định xây dựng (ngày 02/03) và hoàn thành (ngày 02/07) chặng đường sắt răng cưa từ Xóm Gòn đến Krongpha (Sông Pha).]
1920:
- Tỉnh Lang Bian (hay Lâm Viên) được tách thành thị xã Đà Lạt và tỉnh Đồng Nai Thượng (ngày 31/10). Tỉnh mới này gồm ba quận có tên tiếng Pháp là “Djiring”, “Blao” và “Dran”.
[1922: Khởi công xây dựng chặng đường sắt răng cưa từ Krongpha đến Eo Gió ngày 01/08.]
[1923: Bác sĩ Yersin quay lại Dran khảo sát các điều kiện tự nhiên và thổ nhưỡng chuẩn bị cho việc thử nghiệm trồng canhkina tại đây.]
[1925: Kí hợp đồng xây dựng các chặng đường sắt răng cưa từ Eo Gió đến Dran và từ Dran đến Trạm Hành (Arbre Broyé) ngày 25/02.]
1927:
- Báo chí tiếng Pháp đăng tin về “Dran” trong lễ khánh thành chặng đường sắt răng cưa từ Sông Pha đến Eo Gió (ngày 19/01).
- [Chặng Krongpha-Eo Gió chính thức khai thác từ ngày 10/02. Hoàn thành cầu sắt Dran tháng 1, chính thức khai thác chặng Eo Gió-Dran từ ngày 01/08.]
- Bác sĩ Yersin công bố kết quả thử nghiệm trồng canhkina tại “Dran” (tiếng Pháp) trên Tạp chí Nông nghiệp Truyền thống và Thực vật học Ứng dụng (Journal d'agriculture traditionnelle et de botanique appliquée), các số tháng tháng 4, tháng 5 và tháng 12.
1928:
- Bác sĩ Yersin tóm lược kết quả thử nghiệm trồng canhkina tại “Dran”, đăng song ngữ Pháp-Việt trên tạp chí Nam Kì Nông nghiệp (La Cochinchine agricole), số tháng 5. Bản dịch tiếng Việt do T. M. N. thực hiện, nhất quán ghi “Càng-Rang” ứng với địa danh “Dran” trong khi vẫn ghi nguyên vẹn tên “Djiring” như trong tiếng Pháp.
- Báo chí tiếng Pháp đăng tin về “Dran” khi chặng đường sắt răng cưa từ Dran đến Trạm Hành được hoàn thành và đi vào hoạt động (từ tháng 7).
[1929: Khởi công xây dựng chặng đường sắt răng cưa từ Trạm Hành đến Trạm Bò (Le Bosquet) ngày 12/01.]
[1930: Khởi công xây dựng chặng đường sắt răng cưa từ Trạm Bò đến Đà Lạt ngày 14/01.]
[1933: Toàn bộ tuyến đường sắt răng cưa hoàn chỉnh từ Tháp Chàm đến Đà Lạt được đưa vào khai thác.]
1938:
- Báo chí tiếng Pháp đăng tin về lễ khánh thành cầu đường bộ “Dran” vào sáng ngày 23/11.
- [Nhà ga Đà Lạt, điểm cuối của tuyến đường sắt răng cưa, được khánh thành vào buổi chiều cùng ngày.]
[1941: Tái lập tỉnh Lang Bian (hay Lâm Viên) ngày 08/01, bằng cách sáp nhập thị xã Đà Lạt với vùng ngoại ô và khu vực Dankia trước đây, và giảm phần diện tích tương ứng của tỉnh Đồng Nai Thượng.]
1942:
- Tờ báo tiếng Việt quốc ngữ Thể tháo Đông Dương ngày 09/01 đăng bài “Trên đường thiên lý Hanoi-Saigon” của Phan Nhựt Sâm, cuộc đua xe đạp xuyên Việt từ Hà Nội vào Sài Gòn khởi hành từ cuối tháng 12/1941, với đích đến chặng 10 (Phan Rang-Đà Lạt) tại “Dran” (ngày 08/01).
- Bác sĩ Yersin công bố các hồi kí (tiếng Pháp) “Bước đầu nhận biết cao nguyên Lang Bian” (Premières reconnaissances du plateau du Lang-Bian) kể về chuyến thị sát của toàn quyền Doumer năm 1899, với điểm dừng chân tại “Dran”, và “Chạm mặt toán cướp trên cao nguyên xứ Thượng” (Rencontre avec les pirates sur le plateau moï), kể về cuộc rượt đuổi băng cướp Thouk năm 1893, có nhắc tới địa danh “Dran”.
[1943: Bác sĩ Yersin từ trần tại Nha Trang ngày 01/03.]

Thời kì 1945-1954:

Giai đoạn chuyển tiếp với sự biến mất của chữ Hán-Nôm đồng thời với việc sử dụng xen kẽ tiếng Việt quốc ngữ trong các văn bản, giấy tờ hành chính tiếng Pháp.

[1946: Các tỉnh Đồng Nai Thượng và Lang Bian được đưa vào nhóm “các Dân tộc Cao nguyên Miền Nam Đông Dương” (P.M.S.I.) ngày 27/05.]
1947:
- Báo chí tiếng Pháp tiếp tục đề cập kết quả thử nghiệm trồng canhkina tại “Dran” của bác sĩ Yersin.
[1949: Cựu hoàng Bảo Đại kí Hiệp định Élysée ngày 08/03 tuyên bố thành lập Quốc gia Việt Nam thuộc khối Liên hiệp Pháp.]
1949:
- Bác sĩ Étienne Tardif công bố hồi kí (tiếng Pháp) “Sự khai sinh Đà Lạt (Trung Kì) 1899-1900: thủ phủ Đông Dương 1946”, trong đó có nhiều lần nhắc đến địa danh “Dran”.
- Thành lập trung tâm hộ tịch “Dran” ngày 12/07 (tiếng Pháp).
[1950: P.M.S.I. được chuyển thành Hoàng triều Cương thổ “Miền Nam Cao-Nguyên” (P.M.I.) ngày 15/04.]
[1951: Thủ tướng Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà quyết định hợp nhất hai tỉnh Lâm Viên và Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng ngày 22/02, nhưng không rõ hiệu lực tác dụng thực tế.]
1953:
- Báo chí tiếng Pháp tiếp tục đề cập kết quả thử nghiệm trồng canhkina tại “Dran” của bác sĩ Yersin.
- Quyết định của Cao uỷ Pháp tại Việt Nam đóng cửa trung tâm hộ tịch “Dran” ngày 17/10 (tiếng Pháp).
[1954: Quân Pháp thua trận tại Điện Biên Phủ ngày 07/05. Song song với Hội nghị Geneva, Quốc trưởng Bảo Đại gọi Ngô Đình Diệm từ nước ngoài về làm Thủ tướng Quốc Gia Việt Nam.]

Thời kì 1955-1975:

Các chính quyền của người Việt đã sử dụng hoàn toàn tiếng Việt quốc ngữ trong các văn bản, giấy tờ hành chính. Một số địa danh viết theo kiểu tiếng Pháp vẫn được lưu giữ trong cách viết tiếng Việt. Một số địa danh được điều chỉnh, đổi tên theo các âm đọc Hán-Việt hoặc thuần Việt.

[1955: Thủ tướng Ngô Đình Diệm quyết định sáp nhập Hoàng triều Cương thổ “Miền Nam Cao-Nguyên” (P.M.I.) vào lãnh thổ Quốc gia Việt Nam ngày 11/03; tổ chức cuộc trưng cầu dân ý nhằm truất phế Bảo Đại ngày 23/10, đưa mình lên làm Quốc trưởng.]
[1956: Quốc trưởng Ngô Đình Diệm cho Quốc gia Việt Nam rút khỏi Liên hiệp Pháp; tổ chức bầu cử Quốc hội Lập hiến ngày 04/03, từ đó đổi tên Quốc gia Việt Nam thành Việt Nam Cộng hoà và ban hành hiến pháp mới ngày 26/10, lập chức danh Tổng thống. Quân đội Pháp rút khỏi Việt Nam.]
1956:
- Viện Pasteur Đà Lạt ấn hành lại các bài hồi kí (tiếng Pháp) của bác sĩ Yersin năm 1942, trong đó có nhắc đến địa danh “Dran” (tháng 5).
1958:
- Tổng thống Việt Nam Cộng hoà quyết định đổi tên tỉnh “Đồng Nai Thượng” thành tỉnh “Lâm Đồng”, và tách quận “Dran” khỏi tỉnh “Lâm Đồng” (vừa mới đổi tên) để sáp nhập với đô thị Đà Lạt lập thành tỉnh “Tuyên Đức” (ngày 19/05). Sau đó tiếp tục đổi tên quận “Dran” thành quận “Đơn Dương” (ngày 30/09) rồi lập hai xã “Xuân Trường” và “Lạc Nghiệp” ghép thành tổng “Xuân Lạc” (ngày 30/10).
1964:
- Bộ phim tư liệu về công trình thuỷ điện Đa Nhim của hãng Dentsu Films Inc. có hình ảnh bản đồ ghi địa danh “Dran” (tiếng Anh) là nơi xây dựng đập chứa [phút 05:16].
1974:
- Bộ sách “Cao nguyên miền Thượng” (hai quyển) của Cửu Long Giang và Toan Ánh do nhà Khai Trí ấn hành (tiếng Việt quốc ngữ), nhắc đến địa danh “Dran” rất nhiều lần, song song với các địa danh “Đơn Dương” và “Lạc Nghiệp” đã đi vào giấy tờ hành chính từ năm 1958.

Thời kì từ năm 1975 đến nay:

Đặc trưng chủ yếu ở giai đoạn này là tên các địa danh hành chính thay đổi nhiều lần nhưng không có sự nhất quán, đồng bộ và chính xác theo những nguyên tắc chặt chẽ. Đây cũng là hạn chế chung trong quan điểm và nguyên tắc phiên chuyển các nhân danh và địa danh bản xứ của các sắc tộc thiểu số (cũng giống như từ tiếng nước ngoài) ra tiếng Việt quốc ngữ, mà cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất từ giới chuyên môn ngôn ngữ học cho tới các cơ quan quản lí Nhà nước và các cơ quan truyền thông đại chúng [13].

1979:
- Hội đồng Chính phủ quyết định chia huyện “Đơn Dương” thành hai huyện “Đơn Dương” và “Lạc Dương” (ngày 14/03), trong đó huyện “Đơn Dương” mới bao gồm các xã “TuTra”, “K'Đơn”, “Thạnh Mỹ”, “Ka Đô”, “Lạc Xuân”, “Lạc Nghiệp”, “Lạc Lâm”, “Loan” và thị trấn “Đơn Dương”. So với hiện nay, không có căn cứ xác định địa danh “thị trấn Đơn Dương” nằm ở đâu.
[1986: Hội đồng Bộ trưởng quyết định chia tách các xã “Ninh Loan“ và “Đà Loan”, xác định ranh giới cụ thể so với các địa danh “Tu Tra” và “Ka Đơn”, với cách viết tên khác đi so với quyết định năm 1979.]
1989:
- Hội đồng Bộ trưởng quyết định chia xã “Ka Đô” thành hai xã “Ka Đô” và “Quảng Lập”, chia xã “Deune” (cách ghi không tồn tại trong các quyết định trước) thành hai xã “Đơn” và “Pró”, đồng thời thành lập thị trấn “Đ'ran” trên cơ sở xã “Lạc Nghiệp” (ngày 16/09).


Trục niên biểu khái quát diễn biến xuất hiện và thay đổi địa danh “Dran” (phiên bản 5667 x 915 px).: Tác giả: Nguyễn Tấn Đại, 09/2024.

Thay lời kết: Lựa chọn cách viết nào?

Tựu trung, trừ phi có những chứng cứ khác với các dấu vết đã trình bày trong bài này, có thể thấy có các cách viết địa danh Dran chính như sau:

Viết theo lịch sử qua cách viết tiếng Pháp: “Dran”. Cách viết này phù hợp với thói quen sử dụng tiếng Việt quốc ngữ của các cơ quan quản lí hành chính cũng như truyền thông báo chí và giới nghiên cứu người Việt từ các thế hệ đầu cho đến 1975, cũng như những người có quan điểm hiện đại về ngôn ngữ tiếng Việt hiện nay [14].
Dùng tên tiếng Việt theo cách phát âm Hán-Nôm: “Càn Rang”. Cách viết này có thể xem như thuần Việt, nhưng gốc tích lối phiên âm này chưa thực sự rõ ràng.
Viết theo văn bản hành chính hiện hành: “Đ'ran”. Cách viết này về nguyên tắc là bắt buộc trên các văn bản, giấy tờ chính thức. Tuy nhiên, không có căn cứ lí giải một cách chặt chẽ và khoa học vì sao có cách viết này. Đồng thời, khi dùng dấu phẩy với quan điểm là phụ âm kép “dr” không có trong tiếng Việt quốc ngữ, thì cũng nên bảo đảm tính nhất quán của nguyên tắc này cho mọi địa danh có các phụ âm kép tương tự: “P'ró”, “B'lao”, “P'renn”, “P'leiku”, “K'rông Nô”, “M'D'răk”, v.v.
Viết tuỳ ý: Có nhiều dạng như “D'ran”, “Đrăn”, “Đ'răn”,… Bởi cơ bản, việc viết tên một địa danh như thế nào cũng khó ai quản được hết, bắt buộc được hết, cấm đoán được hết. Điều quan trọng nhất là, với cách viết mà mỗi người lựa chọn, làm sao để có thể lí giải được rõ ràng quy tắc, để có thể chia sẻ được dễ dàng và rộng rãi hơn trong cộng đồng, giảm thiểu sự dị biệt, bất nhất.

Dù tác giả đã rất thận trọng tra cứu, đối chiếu một cách tường tận và kĩ lưỡng nhất mọi nguồn thông tin có thể tiếp cận, bài viết vẫn có thể có những chỗ còn thiếu sót, chưa được hoàn toàn chính xác, đầy đủ. Cũng như là vẫn còn nhiều khoảng trống chưa rõ, có thể cần thêm nhiều tư liệu để xác minh và bổ túc về sau. Rất mong bạn đọc lượng thứ cho những sơ sót ngoài ý muốn ấy.


Trục niên biểu khái quát diễn biến xuất hiện và thay đổi địa danh “Dran” (phiên bản 2910 x 1620 px).: Tác giả: Nguyễn Tấn Đại, 09/2024.

[1] Nguyễn Hữu Tranh. (1998). Tlđd.

[2] Nguyễn Hải Hoành. (2024/01/01). Tiếng Việt: Niềm tự hào của chúng ta. Nghiên cứu quốc tế. Địa chỉ truy cập: https://nghiencuuquocte.org/2024/01/01/tieng-viet-niem-tu-hao-cua-chung-ta/.

[3] Vũ Văn Kính. (2011). Học chữ Nôm (pp. 9-14). Hà Nội: NXB Văn hoá Thông tin.

[4] Savatovsky, D. (2022). Préface. In: Phạm Thị Kiều Ly, Histoire de l'écriture romanisée du vietnamien (pp. 9-17). Paris, France: Les Indes savantes.

[5] Sắc lệnh số 20 ngày 08/09/1945 của Chủ-tịch Chính-phủ Lâm-thời Dân-chủ Cộng-hoà Việt-Nam.

[6] Nguyễn Hữu Tranh. (1993). Đà Lạt trên bước đường xây dựng. Trong: Đà Lạt năm xưa (tr. 56-62). Đà Lạt: Công ty Văn hóa Tổng hợp Lâm Đồng.

[7] Goanvic, J. (2014/01/24). Histoire postale des Populations Montagnardes du Sud-Indochinois (P.M.S.I.) 1946 - 1951 [Mise à jour : 2023/03/06]. Histoire postale de l'Indochine dans la tourmente 1939-1955+. https://www.histoire-et-philatelie.fr/pages/008_indo/528_pmsi.html

[8] Goscha, C. E. (2011). Pays montagnards du sud (PMS). In: Historical Dictionary of the Indochina War: An International and Interdisciplinary Approach (1945-1954). Honolulu, HI, USA & Copenhagen, Denmark: University of Hawaii Press & Nordic Institute of Asian Studies.

[9] Cửu Long Giang & Toan Ánh. (1974). Cao nguyên miền Thượng (tr. 137). Quyển thượng. Saigon: Khai Trí.

[10] Uông Thái Biểu. (2020/11/25). Phế đế “hồi loan” và ký vãng về “Hoàng triều Cương thổ” (kỳ 3). Báo Lâm Đồng điện tử. https://baolamdong.vn/hosotulieu/202011/phe-de-hoi-loan-va-ky-vang-ve-hoang-trieu-cuong-tho-ky-3-3032102/.

[11] Cửu Long Giang & Toan Ánh. (1974). Tlđd. Tr. 139.

[12] Thompson, P. (2022). Building the Langbian railway (1898-1938): Part 1. Locomotives International Issue, 136, 16-25. (Toàn bộ các thông tin liên quan đến tiến độ xây dựng tuyến đường sắt răng cưa từ Tháp Chàm đến Đà Lạt ở đây đều trích dẫn từ tài liệu này.)

[13] Hoàng Tuệ. (2006/12/08). Một số vấn đề về chuẩn mực hoá ngôn ngữ: Ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết. Ngonngu.net. https://ngonngu.net/chuanmuchoa6/170

[14] Hoàng Tuệ. (2006/12/05). Một số vấn đề về chuẩn mực hoá ngôn ngữ: Tiếp nhận từ của ngoại ngữ trong quá trình tiếp xúc ngôn ngữ. Ngonngu.net. https://ngonngu.net/chuanmuchoa2/167

QUY ƯỚC cách ghi địa danh và nhân danh: viết in nghiêng khi dùng tên đúng theo nguồn trích dẫn; viết thường khi dùng tên phổ biến hiện nay, nếu cần nhấn mạnh cách viết (đúng từng kí tự) thì đặt trong ngoặc kép.

Đi tìm gốc tích địa danh “Dran” (3)

Nguyễn Tấn Đại — 2024-08-24T03:56:39Z

Qua Kì 1 và Kì 2, các dấu vết lịch sử để lại cho thấy trong tiếng Pháp người ta đã nhất quán ghi địa danh “Dran” mà không có dấu phẩy. Đây không phải là một sự tình cờ ngẫu nhiên, bởi cả trong sổ tay nhật kí hành trình của bác sĩ Yersin lẫn các báo cáo, bản đồ công bố về sau, dấu phẩy vẫn được dùng cho nhiều tên riêng bản địa khác, cũng nhất quán không kém. Trong đó nhiều tên đã được nhắc đến trong các phần trước: Da N'Tâme, M'Lonne hay M'Lône, M'Lates, P'Hô. Hiện chưa tìm thấy bất cứ tài liệu nào có lời giải thích vì sao các nhà thám hiểm và khảo sát người Pháp chọn cách ghi nhân danh và địa danh bản xứ có hay không có dấu phẩy. Nhưng có thể đưa ra một giả định là, khi các phụ âm kép có sẵn trong tiếng Pháp thì họ viết liền (như Dran, Dron, Brenne, Kraan, Djiring, Blao, v.v.), còn khi không có sẵn trong tiếng Pháp thì họ dùng dấu phẩy để phân biệt như đã dẫn ở trên.

Dran trong các giấy tờ văn bản tiếng Việt

Còn đối với người Việt ở miền đồng bằng đương thời, hầu hết các tên bản địa của người Thượng đều du nhập từ cách ghi bằng tiếng Pháp của người Pháp. Tài liệu được xem là dấu vết thành văn đầu tiên của người Việt viết về Đà Lạt là bài bút kí “Lâm Viên hành trình nhật ký” của Đoàn Đình Duyệt, đương thời là Thượng thư bộ Công, viết bằng chữ Hán đăng trên Nam-Phong Tạp-chí các số 9-10 ra tháng 03/1918 và tháng 04/1918 [1]. Trong bản dịch ra chữ quốc ngữ của Phạm Phú Thành, ta biết được thời ấy Lang-Bian được gọi là “Lâm Viên”, Dalat được đặt tên chữ Hán là “Đa Lạc”, còn suối Kamly (viết là Kèmli trong sổ tay nhật kí hành trình của bác sĩ Yersin) thì mang một cái tên rất mĩ miều: “Cẩm Lệ”. Rất tiếc là trong bài viết này ông chỉ nhắc đến Eo Gió mà không nói gì đến Dran.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tranh, ngôi đình mang tên “Càn Rang” tại Dran được sắc phong nhân dịp lễ đăng quang của vua Duy Tân năm 1907 [2]. Nếu căn cứ vào mô tả của các tài liệu tiếng Pháp rằng Dran trong những năm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX còn rất hoang sơ với các làng người Thượng sống rải rác, và vào sự hiện diện của trạm bưu điện Dran từ năm 1900 cũng như một trạm hành chính năm 1909, liệu có thể xem “đình Càn Rang” chính là “đình Dran”, và “Càn Rang” là tên tiếng Việt của “Dran” hay không? Việc này không phải là không có căn cứ, bởi trong một bài báo của bác sĩ Yersin về việc thử nghiệm trồng canhkina tại Đông Dương, đăng song ngữ tiếng Pháp và tiếng Việt (quốc ngữ) trên nguyệt san La Cochinchine agricole (Nam Kì nông nghiệp) số tháng 05/1928, bản dịch của T. M. N. nhất quán ghi Càng-Rang ở phần tiếng Việt ứng với tên Dran ở phần tiếng Pháp [3].


Ảnh chụp bài báo của bác sĩ Yersin đăng song ngữ Pháp-Việt năm 1928, với bản dịch của T. M. N. dùng tên tiếng Việt “Càng-Rang” ứng với địa danh “Dran” trong tiếng Pháp.: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Tuy vậy, cho đến trước năm 1945, địa danh “Dran” vẫn được sử dụng trực tiếp trên báo chí đại chúng xuất bản bằng chữ quốc ngữ. Một ví dụ thú vị là về cuộc đua xe đạp xuyên Việt lần đầu (có lẽ thế) từ Hà Nội vào Sài Gòn từ cuối năm 1941 đến đầu năm 1942, được Phan Nhựt Sâm tường thuật trên tuần báo Thể tháo Đông Dương [4]. Sau 9 chặng đua miệt mài từ Hà Nội đến Phan Rang, ngày 08/01/1942, “ở chặng đua Phanrang-Dalat, trải qua đèo Bellevue cao nghệu đả làm cho các cua-rơ Bắckỳ và Caomiên rớt lại sau xa, ngoại trừ Vủ-văn-Thân với một sức lực phi-thường, đả đeo dính được danh thủ Namkỳ, và đả rút thắng tốp nhì, nhưng củng không sao theo kịp con Phụng-hoàng Namkỳ Lê-thành-Các, một mình về trước tốp nhì nhửng ba phút.” Một đoạn khác tường thuật chi tiết chặng đua thứ 10 này: “Khi các cua-rơ sắp hàng đua, ban tổ-chức cho hay rằng mức ăn thua sẻ ở Dran chớ không phải ở Dalat, vì đường từ Dran đến Dalat, rất xấu, sợ cua-rơ đi qua gặp sự rủi ro thảm khốc.” Ở đỉnh đèo (lần này tác giả lại dùng tên “Eo-gió”), tay đua mang biệt danh “Phụng-hoàng” đã cách tốp sau đến 5 phút, nhưng sau đó có một quãng “đổ dốc, vì một khoảng đường rất xấu, xe bị đất sét dính cứng vào bánh và cặp thắng, nên Các buộc lòng phải vác xe đi bộ. Đến chừng leo lên vên lại, chàng cũng không dám đổ dốc liều lỉnh sợ rủi ro bất ngờ, nên khi tới mức ăn thua, tại Dran, Các chĩ còn hơn tốp nhì có 3 phút thôi.”


Ảnh chụp bài báo tường thuật cuộc đua xe đạp xuyên Việt 1941-1942, chặng Phan Rang-Đà Lạt có nhắc tới địa danh “Dran”.: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Ở khía cạnh hành chính, sau Cách mạng Tháng Tám, ngày 22/02/1951 thủ tướng chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã ban hành nghị định số 73-TTg hợp nhất hai tỉnh Lâm Viên và Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng [5]. Nội dung chi tiết cũng như việc thi hành nghị định này thế nào không rõ, nhưng sau Hiệp định Geneva năm 1954 lại có hai văn bản do tổng thống Việt Nam Cộng hoà kí trong cùng một ngày 19/05/1958, đó là nghị định số 170-NV đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thuộc cao nguyên Trung Phần thành tỉnh Lâm Đồng [6], và sắc lệnh số 261-NV tách quận Dran khỏi tỉnh Lâm Đồng (vừa mới đổi tên) để sáp nhập với đô thị Đà Lạt lập thành tỉnh Tuyên Đức [7]. Điều đó cũng có nghĩa là địa danh “Dran” đã chính thức có tên trong văn bản hành chính bằng tiếng Việt quốc ngữ ít nhất từ ngày hôm ấy.


Bản đồ tỉnh Tuyên Đức kèm theo sắc lệnh số 261-NV ngày 19/05/1958 của Tổng thống Việt Nam Cộng hoà, gồm đô thị Đà Lạt và quận Dran.: Nguồn: Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-nhị Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 2110.

Thế nhưng, đến ngày 30/09/1958 thì tổng thống Ngô Đình Diệm tiếp tục ra nghị định số 343-NV tách quận Dran thành ba quận Đơn Dương (đổi tên từ Dran cũ), Đức Trọng và Lạc Dương [8]. Đúng một tháng sau nữa, một nghị định mới lại được tổng thống Diệm ban ra, số 592-BNV/HC/P7/NĐ ngày 30/10/1958, chia các đơn vị hành chính của ba quận Đơn Dương, Đức Trọng, Lạc Dương thành 11 tổng và 28 xã, trong đó quận Đơn Dương gồm bốn tổng: Xuân Lạc, Lạc Mỹ, Linh Nhân và Tu Trang [9]. Địa điểm trung tâm quận Dran trước đó, nơi đặt trạm bưu điện và trạm hành chính Dran năm xưa, được đổi tên thành xã Lạc Nghiệp, thuộc tổng Xuân Lạc (cùng với xã Xuân Trường). Kể từ đây, địa danh “Dran” đã biến mất khỏi các văn bản hành chính bằng tiếng Việt quốc ngữ sau khi được ghi nhận trong một quãng thời gian ngắn ngủi.


Một phần bản đồ địa hình khu vực sông Đa Nhim, đoạn chảy từ hạ lưu đập Đa Nhim đến Thạnh Mỹ, với các địa danh hành chính dùng trong khoảng 1965-1989.: Nguồn: Tác giả trích ghép từ các tờ bản đồ địa hình số 6732-IV (Đơn Dương) và 6632-I (Đà Lạt) của Cơ quan Bản đồ Quân đội Hoa Kì, phiên bản 2-DMA, 1989.

Từ đó về sau, các địa danh “Lạc Nghiệp” và “Đơn Dương” đã được sử dụng thay thế cho “Dran” về mặt hành chính xuyên suốt hơn 30 năm. Sau khi kết thúc chiến tranh, trong vòng 10 năm từ 1979 đến 1989, chính phủ nước Việt Nam thống nhất đã có một số văn bản điều chỉnh tên và địa giới của các đơn vị hành chính thuộc tỉnh Lâm Đồng. Trước tiên là quyết định số 116-CP ngày 14/03/1979 của Hội đồng Chính phủ chia huyện Đơn Dương thành hai huyện Đơn Dương và Lạc Dương. Điều đáng nói là trong quyết định này, huyện Đơn Dương mới bao gồm các xã TuTra, K'Đơn, Thạnh Mỹ, Ka Đô, Lạc Xuân, Lạc Nghiệp, Lạc Lâm, Loan và thị trấn Đơn Dương, nhưng không xác định ranh giới cụ thể [10]. Một câu hỏi đặt ra là, nếu như cho rằng hai xã “Thạnh Mỹ” và “Lạc Nghiệp” trong quyết định nói trên tương ứng với hai thị trấn Thạnh Mỹ và Dran hiện nay, thì địa danh “thị trấn Đơn Dương” nằm ở đâu?

Đến năm 1983, xã Loan được tách thành hai xã Ninh Loan và Đà Loan theo quyết định số 22/HĐBT ngày 28/03/1983 của Hội đồng Bộ trưởng [11]. Ba năm sau, Quyết định số 67-HĐBT ngày 06/06/1986 của Hội đồng Bộ trưởng tiếp tục chia xã Đà Loan thành hai xã Đà Loan và Ta Năng, chia xã Ninh Loan thành hai xã Ninh Loan và Tà Hine. Trong văn bản này, các địa danh “TuTra” (không có dấu cách) và “K'Đơn” (có dấu phẩy viết liền) có từ trước được dùng để định vị các xã mới, nhưng được viết thành “Tu Tra” (có dấu cách) và “Ka Đơn” (không có dấu phẩy).

Lại ba năm sau nữa, Quyết định số 135/HĐBT ngày 16/09/1989 chia xã Ka Đô thành hai xã Ka Đô và Quảng Lập, chia xã Deune thành hai xã Đơn và Pró, đồng thời thành lập thị trấn Đ'ran trên cơ sở xã Lạc Nghiệp [12]. Đây được xem là cột mốc tái sinh Dran về mặt hành chính sau khi biến mất trên các văn bản của chính quyền hơn 30 năm. Tuy nhiên, cần chú ý địa danh ghi trên văn bản này là “Đ'ran”, tức là chữ D có gạch, kèm dấu phẩy, không có dấu cách, chữ A không có dấu ˘.


Ảnh chụp bản sao Quyết định số 135/HĐBT ngày 16/09/1989, trong đó điều 3 nói đến việc thành lập “thị trấn Đ'ran” trên cơ sở xã Lạc Nghiệp.: Nguồn: Hồ sơ lưu trữ Uỷ ban Nhân dân Thị trấn Đ'ran.

Qua tra cứu toàn văn loạt văn bản này, chúng ta không khỏi đặt dấu chấm hỏi về quy cách viết địa danh của các cơ quan quản lí hành chính, nhất là các địa danh có nguồn gốc tiếng dân tộc thiểu số. Sự thiếu nhất quán thể hiện rõ rệt trong trường hợp Ka Đơn, được viết thành “K'Đơn” năm 1979 (QĐ 116-CP), “Ka Đơn” năm 1986 (QĐ 66/HĐBT), rồi “Deune” và “Đơn” năm 1989 (QĐ 135/HĐBT). Hay là với Dran, việc dấu phẩy xuất hiện sau chữ D không có lí do gì xác đáng. Bởi nếu nói là phụ âm kép “dr” không tồn tại trong tiếng Việt nên phải chèn dấu phẩy vào, thì tại sao một địa danh có tình huống tương tự là Pró (phụ âm kép “pr” không tồn tại trong tiếng Việt) lại được viết nguyên mà không chèn dấu phẩy, ngay trong cùng văn bản? Còn dấu gạch trên chữ D, lí do dễ hiểu nhất là để phân biệt hai âm đọc /dờ/ và /đờ/, nhưng căn bản lập luận này cũng rất yếu; bởi nếu nhất quán ghi tên theo âm đọc và phân biệt phụ âm kép thì phải viết là “Đ'răn” chứ không phải “Đ'ran” như trong QĐ 135/HĐBT năm 1989. Hiện nay, không rõ về sau có văn bản nào đổi tên các địa danh được xác định trong các văn bản đã liệt kê ở trên hay không. Chỉ biết rằng trên trạm mạng chính thức của Uỷ ban Nhân dân huyện Đơn Dương, các đơn vị hành chính kể trên được viết là “Ka Đơn”, “Pró” và “Dran”, tất cả đều không có dấu phẩy.

(Còn tiếp kì cuối)

[1] Phạm Phú Thành. (1993). Lâm Viên hành trình nhật ký. Trong: Đà Lạt năm xưa (tr. 94-99). Công ty Văn hóa Tổng hợp Lâm Đồng.

[2] Nguyễn Hữu Tranh. (2015/03/12). Dran dưới mắt người nước ngoài. Báo Lâm Đồng điện tử.

[3] Yersin A. J. E. (1928/05). Essais sur l'acclimatation du quinquina en Indochine. Bàn về việc trồng thử cây canh-ky-na ở Đông-Dương (T. M. N., Trans.). La Cochinchine agricole [Bulletin mensuel de renseignements et d'informations à l'usage des colons et planteurs français et annamites], 162-178.

[4] Phan Nhựt Sâm. (1942/01/09). Trên đường thiên lý Hanoi-Saigon. Thể tháo Đông Dương, 2(11), 2-5, 12, 16.

[5] Nguyễn Quang Ân. (1997). Việt Nam: Những thay đổi địa danh và địa giới các đơn vị hành chính 1945-1975 (tr. 47). NXB Văn hoá - Thông tin & Viện Sử học - Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia.

[6] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-nhị Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 2051.

[7] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-nhị Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 2110.

[8] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-tứ Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 3860.

[9] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-tứ Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 4422.

[10] Quyết định số 116-CP ngày 14/03/1979 của Hội đồng Chính phủ về việc chia một số huyện thuộc tỉnh Lâm Đồng.

[11] Quyết định số 22/HĐBT ngày 28/03/1983 của Hội đồng Bộ trưởng về việc phân vạch địa giới hành chính một số xã thuộc tỉnh Lâm Đồng.

[12] Quyết định số 135/HĐBT ngày 16/09/1989 của Hội đồng Bộ trưởng về việc phân vạch địa giới hành chính một số xã, thị trấn của huyện Đơn Dương thuộc tỉnh Lâm Đồng.

CẬP NHẬT 14/03/2026: bổ sung bản đồ, tài liệu tham khảo và biên tập lại một số đoạn liên quan đến các nghị định và sắc lệnh của tổng thống Việt Nam Cộng hoà năm 1958.

Người Dran nay đọc “Chuyện xứ Dran xưa”

Nguyễn Tấn Đại — 2020-10-02T12:12:00Z

Kính tặng: Thầy Lâm Trung Châu

Một ngày hè năm 2020, cầm trên tay quyển “Chuyện xứ Dran xưa” được bao bìa nhựa trang trọng trên tay mà lòng tôi bồi hồi. Tối ăn cơm rồi xử lí công việc ngoài giờ xong, vợ con ngủ cả, tôi chong đèn đọc một lèo hết cả quyển sách. Những mẩu chuyện không mới với tôi, vì đã từng đọc rải rác trên Diễn đàn Đa Nhim từ hơn chục năm trước. Nhưng đọc một mạch trọn vẹn một quyển sách in gọn gàng trên tay, cảm nhận sẽ rất khác so với việc đọc từng bài rải rác trong nhiều năm, xen kẽ giữa bài viết và những lời bình luận, trao đổi kèm theo.

Có thể nói, một xứ sở nhỏ tẻo teo miền cao nguyên heo hút mà có được một quyển sách đẹp mắt như vậy thật là một điều quý báu hiếm có. Chỉ vẻn vẹn khoảng 160 trang truyện kể, sách được chia làm năm phần chính. Phần thứ nhất “Ngày xưa ở xứ Dran” gồm 16 mẩu chuyện về các sự việc diễn ra trên vùng đất ấy thuở xưa. Phần thứ hai “Người xứ Dran xưa” gồm 12 truyện kể về những cư dân, tạm gọi là “nổi tiếng”, được nhiều người suốt nhiều thế hệ nhớ mặt, nhớ tên. Phần thứ ba “Hương quê còn đó” gồm ba bài viết về những món quà quê đặc sản của xứ Dran. Phần thứ tư “Bên dòng Mai Nương” với năm mẩu chuyện kể về những sự kiện quan trọng trong đời của tác giả, có liên quan mật thiết đến sự gắn bó của tác giả với xứ sở Dran. Cuối cùng là phụ lục “Viết cho Đơn Dương”, gồm năm bài viết dưới góc độ cảm nhận của thế hệ con cháu nghĩ về vùng quê yêu dấu từ nơi phương trời xa.

Vậy cái xứ bé tẻo tèo teo ấy ở đâu, có gì hay mà lại có hẳn truyện in thành sách thế kia? Nếu nói về địa danh hành chính ngày nay, Dran là một thị trấn có diện tích chừng hơn 130 km², thuộc huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng, cách thành phố Đà Lạt 36 km đường bộ về hướng đông nam. Thị trấn Dran ngày nay được thành lập vào năm 1989, từ tên gọi trước đó là xã Lạc Nghiệp, với dân số (thống kê năm 2005) vào khoảng 15.000 dân.

Chính cái địa danh này là điều có thể gây sốc, và thực sự là đã gây sốc cho một số độc giả. Nhất là những người không biết gì về Dran hay ở những vùng lân cận mới mở sách xem một trong những bài đầu tiên (Đâu phải Dran xưa bé tí teo) đã thấy bỗng dưng bị “gom bi” hết vào xứ Dran. Thế là nổ ra một cuộc tranh luận nho nhỏ trên mạng xã hội rằng tác giả nói xạo, phóng đại hay viết sai đủ các kiểu. Mà quên mất điểm cốt yếu là sách đã ghi hẳn hoi trên bìa hai chữ “Tản văn”, không phải sách tư liệu khoa học hay lịch sử.

Nói thế không có nghĩa là tác giả bịa chuyện để viết. Điều kì lạ ở cuốn sách nhỏ này là chất tư liệu lịch sử của nó ngồn ngộn trong một ngôn ngữ kể chuyện dí dỏm mà sang trọng, ý tứ đan cài nhẹ nhàng mà thâm thuý. Nhưng chỉ là với những ai thực sự có mối quan tâm đến nghiên cứu về lịch sử, địa lí hay cả văn hoá, giáo dục hay nhiều mặt khác. Những chi tiết rải rác đây đó trong các câu chuyện tản mác, thoạt trông thì có vẻ chẳng liên hệ gì. Nhưng xét thật kĩ thì đó lại là những chỉ dấu cho phép hình dung ra bối cảnh lịch sử, văn hoá của cả một thời ấy như thế nào.

Như bài “Ngôi trường tiểu học đầu tiên, thầy giáo tử tù và pháp trường”, sẽ giúp bạn hình dung ra được một trường học Việt Nam năm 1947 được tổ chức ra sao. Và không những thế, có thể hình dung luôn câu chuyện những người làm cách mạng hoá thân trong những con người bình thường như thế nào (hay là ngược lại, những con người bình thường đã bí mật tham gia hoạt động cách mạng như thế nào). Từ cái tựa rất gây tò mò xen lẫn chất lãng mạn và hình sự cho tới những tình tiết rất khốc liệt, tất cả lại hiện ra rất nhẹ nhàng trong hơn hai trang viết. Không một lời bình phẩm, phê phán hay ca ngợi bên này hay bên kia. Tự thân người kể và quyển sách chỉ làm đúng vai trò kể chuyện, nêu sự việc. Cảm nhận, đánh giá thế nào là thuộc về người đọc.

Tương tự, một loạt bài viết về trường học xứ Dran xưa giống như những mảnh ghép nhỏ tạo thành một bức tranh lớn về cách học hành, thi cử, sinh hoạt, giao lưu của học trò thời ấy như thế nào. Tác giả vẫn không một lời bình luận, nhưng người đọc có thể dễ dàng liên hệ giữa cách người Pháp từ hơn nửa thế kỉ trước đã tổ chức đời sống trường học ở một miền cao heo hút như thế, với thực trạng các trường học vùng sâu vùng xa ngày nay ra sao. Đó cũng là một phần lời giải cho một câu hỏi mà tôi, một đứa con xứ Dran thuộc nhiều thế hệ về sau, hằng đau đáu từ thời trẻ trâu bắt đầu biết quan sát và suy nghĩ: vì sao từ thuở xa xưa ở cái rẻo cao nhỏ bé tưởng chừng không ai biết ấy, gần như mọi thành tố của một xã hội văn minh (trường học, nhà thương, nhà bảo sanh, chợ, giếng nước công cộng, nhà công, tiệm sách, hiệu ảnh, rạp phim, “bar dancing” (quán bar sàn nhảy), “cercle sportif” (câu lạc bộ thể thao), sân vận động, xe khách…) đều có đủ? Và lại càng đau đáu sau hơn 20 năm thành người xa xứ: vì sao những thành tố của một xã hội văn minh vốn có ở cái rẻo cao heo hút ấy lại dần dần biến mất đi cùng với sự thay da đổi thịt về kinh tế và vật chất?

Cũng thế, những mẩu chuyện kể về các sinh hoạt văn hoá xứ Dran xưa có thể giúp người đọc hình dung ra được đời sống tinh thần không chỉ của người dân vùng đất ấy, mà còn là ở khắp mọi vùng miền đất nước. Chỉ trong bốn trang của bài “Dran xưa không có điện”, bạn có thể “ngụp lặn” trong những đoạn phim minh hoạ sống động các trò chơi trẻ con hay dân dã của nửa đầu thế kỉ XX. Nào là bắn cá, nào là u mọi, rồi chạy bắt cứu tù hay ông qua bà lại, và cả… đánh lộn, phát sinh từ trò diễn kịch trong các giờ học Sử. Không chỉ dừng lại ở trẻ con, vì còn có những đoàn hát cải lương mà cả già trẻ lớn bé đều say mê, hay những trò cờ bạc dân gian như chơi me, tài xỉu, số đề, tất cả tạo nên một bức tranh rất thực về cuộc sống, về xã hội và con người đương thời.

Và dĩ nhiên, một phần quan trọng không thể thiếu trong tâm khảm của mọi người dân Dran: tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt. Những thế hệ từ 7X “đời cuối” trở đi lớn lên ở xứ Dran với hình ảnh cây cầu sắt im lìm vắt ngang sông, đượm buồn u mặc. Nhưng trừ phần tự sự “Bên dòng Mai Nương”, nếu ví văn phong của cả quyển sách như một bài ca nhẹ nhàng vui nhộn thì bài “Những tiếng còi tàu” sẽ như một quãng trầm lắng ưu tư, trong vẻn vẹn hơn 700 từ đã tạo nên một đoạn phim hết sức sống động về quá khứ, với đoàn tàu hơi nước xình xịch tiến tới khúc quanh chân đồi chùa Giác Nguyên rồi “rúc lên một hồi còi dài. Tiếng còi lanh lảnh xé toang bầu không khí đang yên ắng của cái thị trấn nhỏ bé. Trong thoáng chốc lại vang lên tiếng rầm rầm dữ dội, đó là lúc con quái vật đen sì đang chuyển mình lướt trên chiếc cầu sắt bắc qua sông Danhim.”

Hình ảnh hai người thầy giáo trẻ nhẩn nha uống cà phê đợi tàu, rồi lững thững đến đứng ở một góc sân ga, quan sát khung cảnh bỗng chốc huyên náo nồng nhiệt rồi cũng bỗng chốc rơi ngược vào thinh lặng, thật là đầy cảm xúc. Cũng đoạn phim tương tự như thế, nhưng vào chiều ba mươi Tết thì các nhân vật vắng đi, chỉ còn một thầy giáo đơn độc trầm ngâm trước một đoàn tàu thưa khách, lặng mình trước một cảnh đoàn viên đầy yêu thương, rồi ưu tư rảo bước trên lối về xẩm tối thấp thoáng ánh đèn thoang thoảng hương trầm ngày cuối năm. Khung cảnh đầy tâm trạng ấy chỉ có thể hiểu được qua loạt bài về các sự kiện bi thương mà kiên trì, bền chí thời niên thiếu của chính tác giả. Không phải ngẫu nhiên mà hoạ sĩ thiết kế đã chọn hình ảnh đoàn tàu phụt khói bảng lảng sương giăng mây trời cuộn quấn để đưa lên bìa sách.

Phần thứ hai của quyển sách là những mẩu chuyện nho nhỏ về những gương mặt, cái tên thân thuộc mà chỉ người dân quê ấy mới biết được. Đây chủ yếu như một món quà thân thương dành tặng cho những người con dân xứ Dran xưa và nay đang tản mác khắp chốn cùng quê. Nhưng nếu bỏ qua yếu tố địa phương của những tên gọi ấy, thì thực ra nhiều tình tiết cũng lại cho phép người đọc mường tượng ra được phần nào đời sống chung của xã hội thời ấy. Kể cả chuyện liên quan đến vua Bảo Đại, với kỉ niệm nhớ đời của bác thợ cắt tóc Ba Dân. Hay về những cư dân người Pháp đến sinh sống tại Dran hẻo lánh yên bình chứ không phải ở thành phố Đà Lạt phồn hoa đô hội.

Càng lần theo từng trang sách, cứ như càng hiện ra một mối dây để trả lời cho có một câu hỏi mà cá nhân tôi tâm tư từ bấy lâu nay. Tôi học tiếng Pháp một cách rất tình cờ và may mắn từ khi vào đại học ngành Sư phạm Sinh. Trước đó một chữ tiếng Pháp bẻ đôi cũng không biết, nhưng không hiểu vì lí do gì mà không cần đầu tư nỗ lực gì nhiều tôi vẫn có thể học được rất nhanh, rất nhiều. Tôi vẫn luôn cho là do cách tư duy, tôi chuộng kiểu suy luận logic, nên phù hợp với tiếng Pháp vốn đòi hỏi cấu trúc logic chặt chẽ. Nhưng, một cách tâm linh, tôi tự hỏi liệu có phải tất cả những âm hưởng mà người Pháp tạo ra trên vùng đất ấy đã thấm vào mình?

Và điều cuối cùng đọng lại, cũng là một câu hỏi đầy tâm tư: tại sao vào cái thời thiếu thốn đủ thứ ở một chốn xa xôi hẻo lánh như thế mà chất lượng dạy học tuyệt vời đến như vậy? Vốn kiến thức lịch sử, văn hoá thì thôi không dám bàn vì ngoài lề quyển sách, nhưng văn phong ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Pháp thì không thể chê vào đâu được. Bài “Đằng sau tờ giấy phép” hé lộ câu chuyện một chàng trai 16 tuổi đã dũng cảm quyết định từ bỏ cuộc đời cạo giấy của anh thư kí đồn điền J. Bastos để trở thành anh giáo làng bình dị xứ Dran, gắn bó cuộc đời với bảng đen phấn trắng. Trải qua 50-60 năm dằng dặc mà vẫn nhớ như in từng sự kiện, từng con người, từng cái tên cả ta lẫn Tây. Trong khi tôi ngày trước đi du học về, chỉ một năm không dùng tiếng Pháp mà gặp lại người Pháp đã bắt đầu lúng ta lúng túng như gà mắc tóc.

Trong triết lí Phật giáo có khái niệm duyên khởi. Tôi không theo đạo, không phải Phật tử, không biết có thật hay không. Nhưng rõ ràng là có một mối liên hệ nào đó giữa quá khứ với hiện tại. Và tôi ngày càng tin rằng, những gì đã xảy ra tại quê hương trong quá khứ luôn có một sự kết nối vô hình với chúng tôi ngày hôm nay. Như học sinh của École de Dran đậu 100 % kì thi tiểu học đầu tiên năm 1951, lối sống dù giản dị, thanh bạch nhưng không kém hào hoa phong nhã hay vô ưu phóng khoáng của nhiều nhân vật, tình làng nghĩa xóm, hay rất đông nhưng gương mặt ưu tú xuất thân từ Dran giờ đây thành danh khắp chốn trong mọi lĩnh vực… Để chỉ nói lên một điều: tôi là người Dran, tôi yêu Dran, cũng như rất nhiều cô chú anh chị em bạn bè xung quanh.

Sài Gòn, 02/10/2020

Sắc vàng hoang dại cao nguyên

Nguyễn Tấn Đại — 2020-09-25T20:51:24Z

Có những bờ hoa vàng rực

Ấm cả mùa đông cao nguyên

Bên đồi cằn khô sỏi đá

Nghìn mặt trời sáng bừng lên

Cúc quỳ thân thương dân dã

Hoang dại bên ngàn thông reo

Hừng hực tuôn tràn nhựa sống

Bên giàn hoa giấy yêu kiều

Sớm đón mặt trời chói chang

Trời xanh ươm cánh hoa vàng

Bướm ong về đây hút mật

Hương trời gió toả ngát bay

Hồn quê theo người viễn xứ

Phố thị nhớ dòng sông xưa

Bao năm nằm im tư lự

Khắc khoải bờ hoa rực vàng

Vệ đường bình yên toả sáng

Suốt mùa hoang dại cao nguyên

Hồi ức cầu xe lửa Dran

Nguyễn Tấn Đại — 2020-07-12T13:07:12Z

Quê tôi nằm dọc tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt, là một công trình độc đáo mà người Pháp đã xây dựng trong thời kì đô hộ Đông Dương. Tuyến đường sắt này có hai cây cầu vượt sông bằng sắt, một tại Tân Mỹ và một tại Dran. Chiếc cầu sắt Tân Mỹ được xây dựng trong giai đoạn đầu hình thành (1903-1913), kiến trúc thô kệch không có gì đặc sắc. Chiếc cầu sắt Dran có lẽ ra đời trong giai đoạn hoàn thành các chặng nối dài cho đến Đà Lạt, nhất là đoạn từ ga Eo Gió (đỉnh đèo Ngoạn Mục) đến ga Càn Rang (Lạc Thiện, Dran) những năm 1926-1927 [1]. Khác với Tân Mỹ, cầu sắt Dran là một công trình diễm lệ, với ba nhịp cầu uốn cong thanh thoát vắt qua dòng sông Đa Nhim khi ấy còn rất rộng, sau lưng là sườn núi vươn cao như một điểm tựa vững chãi.

Ảnh 1: Cận cảnh cầu xe lửa Dran. Tác phẩm đầu tay với chiếc máy ảnh compact, mùa xuân 1994.

Từ năm 1972, tuyến đường sắt đặc biệt này bị ngưng khai thác do chiến sự căng thẳng. Sau khi hoà bình lặp lại, việc khai thác trở lại cũng không mấy khả quan. Rồi một ngày “đẹp trời” nào đó, ngành đường sắt đã cho tháo gỡ các thanh ray của tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt để sửa chữa những đoạn đường sắt Bắc-Nam bị hư hỏng. Đến năm 1990, những chiếc đầu máy xe lửa hơi nước nằm im lìm trong các nhà ga hoang phế ở Krong Pha và Đà Lạt lại được bán cho người Thuỵ Sĩ với giá “đồng nát”. Nhà ga Eo Gió nơi đón đoàn tàu vượt đèo Ngoạn Mục qua ngàn mét núi cao trùng điệp trở thành chuồng bò kho chứa. Nhà ga Càn Rang nơi khách lên xuống chuẩn bị cho một hành trình vượt đèo Dran qua tiếp năm trăm mét núi cao mây trắng nắng tràn bị xâm lấn dần dần biến thành nhà ở của cư dân ven tuyến đường. Những tiếng còi tàu chỉ còn văng vẳng trong tiềm thức người già và trong trí tưởng tượng của một số người trẻ tuổi.

Ảnh 2: Toàn cảnh cầu xe lửa Dran. Tháng 05/1996.

Trong cái trí tưởng tượng ấy, hình ảnh đoàn tàu phùn phụt hơi nước vượt qua ba nhịp cầu cong cong trên mặt nước lững lờ hẳn là giống một thiếu nữ phơi phới thanh tân đương thời xuân sắc. Tôi sinh ra và lớn lên trong cái “thung lũng mây” yêu dấu ấy, mỗi ngày đi qua lại một lần khắc sâu hình ảnh chiếc cầu sắt trầm mặc, im lìm bên “dòng sông nước mắt” lững lờ không trôi. Cứ như là một mệnh phụ phu nhân đài các lặng thầm mặc tưởng về một thuở xuân thì.

Ảnh 3: Cầu xe lửa Dran nhìn từ chùa Giác Nguyên. Mùa xuân 2003.

Thời học cấp II, tôi mê sinh hoạt Đội. Vì vậy, dù được kết nạp đội trễ nhất (lớp 5) so với các bạn cùng lứa, tôi vẫn mau chóng trở thành “cán bộ Đội” cực kì năng nổ, tích cực, gọi là “máu”. Trong vòng 3 năm từ lớp 7 đến lớp 9, tôi trải qua đến 4 “đời” Tổng phụ trách Đội. Đó là giai đoạn phong trào Đoàn-Đội bắt đầu đi xuống dưới tác động của kinh tế thị trường thời kì mở cửa. Khi các anh chị nòng cốt ở các khoá trên lên cấp III rồi ra trường, tôi trở thành người lôi kéo, thúc giục, năn nỉ bạn bè và các khoá sau tham gia sinh hoạt Đội với một niềm tin hoàn toàn trong trẻo, ngây thơ. Đó cũng là những cơ duyên dẫn đến những bức ảnh lịch sử mà tôi có được về cây cầu sắt đặc biệt này.

Năm lớp 7, trong một lần đạp xe vào đồi thông Châu Sơn chơi, gặp thầy Lê Công Quý đeo máy ảnh hướng dẫn các anh chị khoá 1992 chụp ảnh, tôi đứng nhìn từ xa một cách vừa tò mò vừa ngưỡng mộ. Đến những năm lớp 9, lớp 10, khi hướng dẫn sinh hoạt cho các bạn khoá 1999, chúng tôi thường tụ tập tại nhà Nguyễn Hữu Tuấn con chú Nguyễn Hữu Đô. Chú Đô làm nghề chụp ảnh nên có nhiều tạp chí ảnh, tôi được xem ké và dần dần hình thành niềm yêu thích chụp ảnh, dù không có chút phương tiện nào để thực hành.

Ảnh 4: Khu trung tâm thị trấn Dran nhìn từ chùa Giác Nguyên. Mùa xuân 2003.

Mùa thu năm 1993, tôi học lớp 10, thị trấn Dran hứng chịu một trận lũ lịch sử do mưa lớn, nước từ thượng nguồn đổ về ồ ạt, đập Đa Nhim buộc phải xả lũ cấp tốc cả 4 cửa khổ. Mới tờ mờ sáng, người dân khu vực Quảng Lạc đã thấy nước ngập đến tận chân giường. Đến sáng người dân trên phố thức dậy thì nước đã mấp mé mặt cầu xe hơi và gần ngập trụ đá cầu sắt. Thuở ấy các anh công an đập Đa Nhim có nuôi cá mè trong lòng hồ để “tăng gia sản xuất”; những chú cá mè to bằng cả bắp chân người bị nước dập tơi tả, phơi trắng bụng lềnh bềnh trong dòng nước đục ngầu. Nhiều người cầm vợt dài đứng mặt bên này cầu xe hơi tranh thủ vớt cá. Riêng chú Chín Khùng đứng mặt cầu bên kia, thấy con cá to “thoát” khỏi các tay “vợt thủ” bèn lao xuống ôm chầm lấy, rồi nương theo dòng nước đến trụ đá cầu sắt, bám vào trèo lên. Nhiều người dân Đường Mới phải chạy lũ dồn về khu đường ray xe lửa, đứng lô nhô trên nhịp cầu sắt, thấy cảnh đó chỉ có lắc đầu thè lưỡi.

Ảnh 5: Toàn cảnh thị trấn Dran nhìn từ chùa Giác Nguyên. Mùa xuân 2003.

Cơn lũ qua đi để lại một bãi đá dài phía sau cầu xe hơi hướng về cầu xe lửa. Lâu ngày bãi đá biến thành bãi bồi, nhiều người tận dụng làm đất trồng trọt. Đó cũng có thể là nơi chăn bò, thả ngựa loanh quanh ăn cỏ bên bờ sông. Mùa xuân năm 1994, dịp Tết, tôi mượn được chiếc máy ảnh compact của ông anh rể. Thế là hí hoáy ráp phim, chạy xuống bãi đá này chụp hình chiếc cầu sắt. Sau rửa ra, tấm đầu tiên phim bị cháy do ở đầu cuộn, tấm thứ hai thành công, chính là bức ảnh số 1 của bài viết này. Tác phẩm nhiếp ảnh đầu tay của tôi ra đời như thế, và cho đến nay đó là một trong hai bức ảnh tôi ưng ý nhất về cây cầu sắt Dran, dù chỉ chụp bằng một chiếc máy ảnh compact rẻ tiền. Đến năm 1996, dịp tốt nghiệp ra trường, tôi cũng mượn được máy ảnh để chụp hình kỉ niệm và dĩ nhiên tôi không quên cây cầu sắt, dù thần thái bức ảnh (số 2) không được ưng ý như hai năm trước đó.

Ảnh 6: Tuổi thơ bên sông. Mùa xuân 2004.

Năm 2000, tôi đi du học Pháp sau khi tốt nghiệp đại học. Niềm vui chụp ảnh được thoả mãn vì có tiền dành dụm mua được bộ máy ảnh bán tự động, với đầy đủ phụ tùng, đèn flash, ống kính xa gần, chân máy các loại. Học xong về nước, chiếc cầu sắt vẫn lừng lững u buồn nằm đó cùng năm tháng nắng mưa. Mỗi dịp về Tết, tôi lại lang thang chụp ảnh với niềm mong mỏi một ngày nào đó lập một website chia sẻ hình ảnh quê hương với những người đồng hương đang rải rác khắp bốn phương tứ xứ. Internet những ngày ấy vẫn còn là một thứ gì xa xỉ ở Việt Nam, và Mark Zuckerberg vẫn còn chưa vào đại học để tạo nên đế chế Facebook mấy năm về sau. Chỉ khổ một nỗi, tiền mua phim và rửa hình rất tốn kém, mà kết quả chụp thì không thể thấy ngay như máy ảnh số, nên không phải lúc nào tôi cũng quay về đề tài cầu xe lửa. Lại càng không thể hình dung một ngày nào đó nó sẽ biến mất không còn tồn tại trên đời.

Ảnh 7: Ngựa non (1). Mùa xuân 2004.

Dịp Tết 2003, tôi khệ nệ vác bộ máy ảnh leo lên sườn núi phía sau chùa Giác Nguyên, hướng nhìn ngược về thị trấn. Riêng hôm ấy tôi bấm có lẽ đến vài chục bức ảnh từ toàn cảnh đến cận cảnh, từ góc rộng đến tele. Vì chưa có máy ảnh số và công nghệ chụp panorama như bây giờ, tôi phải kéo zoom hết mức, rồi canh từng khuôn ảnh nhỏ để chụp sao cho thấy hết các chi tiết của thị trấn, với dự định sẽ rửa ra hết rồi ghép lại thành một bức toàn cảnh độ nét cao. Nhưng cách làm thủ công thô sơ ấy không thể đạt kết quả như ý, vì chỉ cần lệch góc một chút, ánh sáng khác một chút, rồi tiệm ảnh rửa nước màu khác một chút… thì sản phẩm lắp ghép không còn như kì vọng, mất hết nét đẹp thu được vào tầm mắt khi đứng nhìn từ trên cao. May mắn là trong loạt hình đó, có một tấm ghi lại được trọn vẹn hình ảnh chiếc cầu xe lửa bắt xéo qua sông, hướng về trung tâm thị trấn trước khi rẽ trái vào Lạc Thiện (số 3). Bức ảnh ghép duy nhất có thể thực hiện chính là từ tấm này và một tấm chụp nối sang chiếc cầu xe hơi, tạo thành một bức panorama cận cảnh toàn bộ khu trung tâm thị trấn với hai chiếc cầu hai bên (số 4). Từng mái nhà uốn quanh chân đồi hiện ra mồn một, là những chi tiết khó lòng thấy được với ảnh chụp toàn cảnh thị trấn bằng ống kính góc rộng (số 5).

Ảnh 8: Ngựa non (2). Mùa xuân 2004.

Một năm sau, lượng hình ảnh và tư liệu tích cóp vẫn chưa được như ý, dịp Tết 2004 tôi lại về Đơn Dương tiếp tục vác máy lang thang săn ảnh. Như một định mệnh, khi đi ngang qua cầu xe hơi, tôi bắt gặp một cảnh đầy ấn tượng: một cậu bé mặc đồng phục học sinh quần xanh áo trắng, vừa chăn bò vừa tranh thủ học bài bên bờ sông. Xung quanh còn có vài chú ngựa cả già lẫn non được ai thả lang thang gặm cỏ. Một khung cảnh đầy an nhiên tự tại. Tôi lập tức dừng xe giữa cầu, bấm ngay một pô ảnh có thể nói là để đời về cây cầu sắt Dran (số 6), vì sau dịp đó không còn ai có bất cứ cơ hội nào khác nữa. Tấm này về sau lập diễn đàn Đa Nhim tôi đã đăng tải và đặt tên “tuổi thơ bên sông”. Sau đó, tôi chạy xe xuống hẳn dưới bờ sông để chụp thêm một loạt ảnh khác. Một chú ngựa non lang thang ăn cỏ bên sông với hậu cảnh là nhịp cầu sắt cong cong trở thành chủ đề cho các bức ảnh số 7 và số 8. Trong bụng nghĩ rằng, hồi xưa mới “vào nghề” bằng chiếc máy ảnh compact mà còn chụp được tác phẩm ưng ý đến vậy, nên với bộ “đồ nghề” chuyên nghiệp trên tay hôm ấy, ắt phải có thêm nhiều “tuyệt phẩm”. Nhưng thực sự tôi đã nhầm. Trong loạt ảnh chụp này, các bức từ xa (số 9) đến gần (số 10), từ dọc (số 11) đến ngang với các bụi cây làm tiền cảnh (số 12) hết thảy đều không có được cái thần thái đã thu được trong bức ảnh đầu tay năm xưa.

Ảnh 9: Cầu xe lửa Dran những tháng ngày cuối cùng (1). Mùa xuân 2004.

Rời Dran mùa xuân năm ấy, tôi không ngờ rằng chỉ vài tháng sau, chiếc cầu sắt đã đột ngột biến thành đống sắt vụn. Thời điểm đó, anh trai tôi đang làm phó chủ tịch thị trấn. Sau về nhà hỏi chuyện, anh bảo việc đó do ngành đường sắt đơn phương quyết định, chính quyền địa phương không hay biết và cũng không kịp can thiệp. Bây giờ anh đã mất, những lãnh đạo chính quyền khi ấy giờ cũng đã nghỉ hưu cả, chẳng còn ai để đối chứng, kiểm tra, làm rõ. Mà có thì cũng chẳng biết giải quyết được việc gì không. Hơn mười lăm năm trôi qua, để thấy hết nguồn cơn cái quyết định ấu trĩ ngày ấy của ngành đường sắt thì cần nhìn lại câu chuyện theo chiều dài lịch sử, gắn với cả những câu chuyện tháo ray đường sắt răng cưa sửa ray đường sắt Bắc-Nam hay bán “đồng nát” những chiếc đầu máy xe lửa hơi nước thuộc loại độc nhất vô nhị trên thế giới cũng theo chu kì 15-20 năm trước đó. Hay cả cái sự loay hoay bế tắc với hệ thống đường sắt quốc gia ngày hôm nay không khá hơn được chút nào so với những gì người Pháp đã tạo dựng và để lại từ gần một thế kỉ trước.

Ảnh 10: Cầu xe lửa Dran những tháng ngày cuối cùng (2). Mùa xuân 2004.

Sáng sớm ngày 24/06/2004, báo Tuổi Trẻ đăng bài “Cái chết của một cây cầu trăm tuổi” với hình ảnh chiếc cầu sắt lịch sử đổ sụm bên dòng Đa Nhim, như một vết dao cứa lòng những người con Đơn Dương xa xứ. Đó cũng là một trong những tác nhân thôi thúc mạnh mẽ hơn ý tưởng lập website của tôi. Ngày 06/11/2005, Quỹ Thông Xanh ra đời với sự góp sức của nhiều thành viên các khoá từ 1992 đến 1996. Đúng một tháng rưỡi sau, “DaNhim.net: Điểm hẹn Đơn Dương” ra mắt qua sự hợp tác giữa tôi với một người bạn cùng khoá là Võ Ngọc Minh Quang và một chị khoá 1994 là Hồ Ưng Bình. Năm năm tiếp theo là giai đoạn “vàng son” của các hoạt động cộng đồng người Đơn Dương. Diễn đàn Đa Nhim thu hút được đến gần 3.000 thành viên, đăng tải hơn 2.000 đề tài thảo luận với trên 20.000 bài viết. Tôi muốn sử dụng các tư liệu, hình ảnh cá nhân mình tích góp được như một tài sản chung của cộng đồng, nên đã chia sẻ các album của website và diễn đàn mà hoàn toàn không ghi tên tác giả.

Ảnh 11: Cầu xe lửa Dran những tháng ngày cuối cùng (3). Mùa xuân 2004.

Trong số đó, bốn bức ảnh cây cầu sắt Dran của tôi (số 1, 3, 5 và 6) cùng nhiều một số ảnh của vài thành viên khác đã được một tổ chức người Việt ở nước ngoài tên là VNAF MAMN đưa vào một trang tư liệu về tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt, nhưng “hô biến” bản quyền thành của mình. Từ đó, các bức ảnh này được lưu truyền khắp nơi trên mạng, cho đến một ngày “đẹp trời” khác giữa tháng 09/2009, một bạn trẻ người Đơn Dương có bài viết về quê hương đăng trên VietNamNet, chia sẻ thông tin trên diễn đàn Đa Nhim (mà tôi làm quản trị), dẫn 2 bức ảnh của tôi mà ghi nguồn của VNAF MAMN. Một mặt tôi giải thích cho tác giả bài viết biết nguồn gốc 2 bức ảnh này, mặt khác sau đó tôi viết thư cho VNAF MAMN đề nghị họ sửa lại chú dẫn tác quyền các bức ảnh lấy trên DaNhim.net. Kết quả chỉ có 3 bức số 1, 5 và 6 được sửa. Tôi không muốn dây dưa phiền toái nhiều nên cũng im lặng bỏ qua.

Ảnh 12: Cầu xe lửa Dran những tháng ngày cuối cùng (4). Mùa xuân 2004.

Từ khoảng 2010 trở đi, mạng xã hội phát triển, các diễn đàn thảo luận trực tuyến đi vào thoái trào, dù là những cộng đồng một thời đình đám nhất cộng đồng mạng. Các bức ảnh sai nguồn nói trên vẫn cứ mãi lưu lạc, lan truyền, chia sẻ, cho tới một ngày “đẹp trời” nào đó nữa lại quay về trước mặt chính tác giả, không qua người này thì người khác (kể cả những người thân quen và... người nhà). Đính chính mãi mệt quá, thôi thì hôm nay viết luôn loạt hồi ức này, xem như một công nhiều việc: vừa xác lập bản quyền, vừa kể rõ gốc gác, vừa chia sẻ thêm những bức ảnh chưa từng công bố về cây cầu xe lửa lịch sử xứ Dran.

Sài Gòn, 12/07/2020

[1] Theo tuần báo L'Éveil Économique de l'Indochine ngày 04/04/1926 (trang 19), cầu sắt Dran đang trong quá trình xây dựng và dự kiến hoàn thành trong vòng 3 tháng sau đó

Cập nhật: 09/2025 (xử lí vết ố ảnh 2 bằng Gemini)

Dòng sông tuổi thơ

Nguyễn Tấn Đại — 2013-09-13T03:10:13Z

Quê tôi ai cũng có một dòng sông bên nhà

Con sông quê gắn bó với tuổi thơ đời tôi

Bao năm xa quê ấy trong mơ tôi vẫn thấy

Hôm nay tôi trở về lòng chợt vui thấy sông không già...

(Trở về dòng sông tuổi thơ – Hoàng Hiệp)

Mỗi miền quê Việt Nam hầu như đều gắn bó với hình ảnh một con sông nào đó. Tuổi thơ mỗi người Việt lớn lên có lẽ ai cũng mang trong mình những hoài niệm vui buồn về con sông quê. Rồi đi xa, ai cũng mong dòng sông tuổi thơ của mình không già đi theo năm tháng. Thế mà... Cứ mỗi lần quay lại nhìn con sông quê ta, dòng Đa Nhim, nước mắt sao cứ nghèn nghẹn... Con sông của chúng ta dường như mỗi tháng ngày trôi qua lại trở nên già đi, u buồn hơn, trầm lặng hơn... Nhất là từ khi hình ảnh ba nhịp cầu sắt cong cong mất đi, chỉ còn lại hai trụ đá lẻ loi trơ trọi giữa mặt nước dần cạn khô...

Có phải con sông quê ta đã thực sự già đi? Hay dòng Đa Nhim thân yêu đang chìm dần vào giấc ngủ vùi? Phải chăng nàng Ka Lang khóc thương chàng Ha Biang đã hết nước mắt, nên “dòng sông nước mắt”, tên gọi Đa Nhim, không còn trôi nữa? Đập Đa Nhim hiên ngang vắt giữa hai sườn núi, nắn dòng nước thiên nhiên ban tặng cho Dran quê ta, mang lại dòng điện sáng cho bao miền quê khác; còn xứ sở ấy, mạch sống giống như cạn dần, già cỗi, như con sông ngái ngủ ngày này qua tháng nọ, trơ lòng phơi đáy, mặc cho cát bồi, đá lở,...

Rồi một ngày, ta đi tìm mạch nguồn, ngược dòng Đa Nhim...

Mạch sống quê ta vẫn còn đây, vẫn ăm ắp đầy. Chỉ một lằn ranh, bao sức sống tiềm tàng căng đầy bên kia bờ đập. Những thân cây khô vẫn vươn cao cành nhánh gầy như những bộ xương giữa mặt hồ lộng gió... Những cây thông ven bờ nước vỗ, đất lở dưới chân nhưng bộ rễ vẫn đan xen vững chắc trụ lại với thời gian... Rừng thông bạt ngàn xanh ngút, từ mặt nước mênh mông khép lại dần cao ngất, nơi thiên nhiên còn nguyên sơ thưa vắng dấu chân con người. Nhắm mắt lại nghe sóng nước ì oạp mạn xuồng, văng vẳng bên tai tiếng ngàn thông reo hát giữa không gian thinh lặng hoang dã hùng vĩ của đất trời...

Càng lên thượng nguồn, sóng càng giảm, nước càng lặng. Hàng cây trầm ngâm bên bờ nước, buồn đìu hiu giấc chiều thu, bóng cây đỏ au nghiêng soi bóng nước như ưu tư điều gì. Phải chăng nỗi niềm chất chứa từ bao nhiêu sức sống từ suối mẹ trên cao dồn về đến đây thì ứ đọng lại, không được trôi đi thanh thoát như bao con sông quê khác trên khắp dải đất cong hướng mình ra biển Đông này? Phải chăng sông buồn nước tủi phận cay đắng phải uốn mình về xứ khác, mang năng lượng tiềm tàng trong lòng mình mang ánh sáng và phồn vinh cho những nẻo xa, còn miền quê nghèo vẫn ngày thêm cằn khô sỏi đá? Phải chăng hàng cây trầm mặc lo âu cho số phận mình rồi đây cũng bị xâm lấn giữa muôn trùng mai dương đang bủa vây tứ phía, chuyện tưởng chỉ của thiên nhiên chứ biết đâu lại có dáng dấp đời sống xã hội con người ở đó...

Đứng giữa lòng hồ, nhìn về phương Nam. Mênh mông nước nguồn, dạt dào sóng vỗ. Núi đồi xa xa, chìm trong mây mù. Gió lồng lộng thổi, lòng se sắt buồn... Cả xứ Dran khuất dưới tầm mắt. Bờ đập ngăn đôi dòng, ngọn nguồn cách trở. Sông dài thoi thóp nằm yên qua ngày đoạn tháng... Một mái chùa thấp thoáng trong mây mù, giữa núi đồi trùng điệp. Dường như đây là cứu cánh tâm linh, ngăn trở tầm mắt mà không cách li tâm hồn! Có vẻ như mái chùa này là điểm nhìn giao hoà giữa thượng nguồn ăm ắp và hạ nguồn khao khát... Để làm gì?

Để rồi khi cánh cửa đập nặng hàng trăm tấn được nâng lên, bao nhiêu chất chứa vỡ oà thành bọt nước trắng xoá, tuôn trào về mọi ngóc ngách bên bờ sông xưa... Như là sự bù đắp cho những nỗi niềm khát khao đến cháy bỏng. Con sông oằn mình trỗi dậy sau giấc ngủ biếng lười dài vô hạn định...

Cuộc sống hai bên bờ, dù vẫn chậm rãi, chậm đến mức tưởng như tất cả đều dừng lại cùng với dòng sông lúc nó ngừng trôi, vẫn tiếp diễn. Vẫn những ngôi chợ dù tinh tươm sạch sẽ ở Ka Đô hay cũ kĩ ọp ẹp ở Lạc Nghiệp thì đều là nơi tụ họp buôn bán đông đúc nhất ở xứ huyện nghèo. Vẫn những mảnh vườn với cọc tre thô sơ hay phủ kín bằng bạt nhựa đầy vẻ thời đại công nghiệp, lặng thầm cung cấp một nguồn rau xanh quan trọng cho nhiều xứ sở khác. Vẫn những bờ cúc quỳ mãnh liệt sức sống hoang dại sáng rực núi đồi hay những vườn hồng trĩu quả nặng mồ hôi công sức chăm bón của con người. Vẫn những cụ già địu cháu trên lưng, nâng niu những mầm non tương lai, hay những cậu bé đồng bào vui ngơ ngác bên chiếc máy cày đưa họ tiến gần hơn với thế giới văn minh. Và vẫn những em học sinh lặn lội đạp xe vượt qua từng con dốc dài, nhọc nhằn đường đến trường giữa mù sương ướt lạnh, đến với trường lớp, đến với chữ nghĩa, đến với sách vở, đến với ước vọng bay qua núi đồi, đến với những miền đất xa xăm đầy những thời cơ và thách thức...

Như con sông bị cách trở đôi dòng rồi cũng có ngày hạnh ngộ, những người con của miền đất ấy mang trong mình tiềm lực của quê hương, đến ngày rạng rỡ ở xứ người rồi thì vẫn cứ đăm đắm một điều:

Trong tim ai cũng có một dòng sông riêng mình

Tim tôi luôn gắn bó với dòng sông tuổi thơ

Con sông tôi tắm mát

Con sông tôi đã hát

Con sông cho tôi đậm một tình yêu nước non quê nhà

Và chính tình yêu tự thân ấy đã là chất keo kết dính bao nhiêu thế hệ già trẻ khác nhau, cùng ngồi lại, cùng bắt tay nhau, cùng chia vui buồn, cùng đùm bọc san sẻ,... Tất cả đều cùng hướng về một tương lai xán lạn, của nhau và cho nhau.

Dòng sông tuổi thơ của ngày hôm qua. Cho phút giây lắng đọng của ngày hôm nay. Cho sự bắt đầu của ngày mai...

Tháng 10/2009

Mến tặng chị Minh Mạnh và anh Lâm Thạnh, kỉ niệm một chuyến "về nguồn" đầy cảm xúc.

Đơn Dương trong tôi (3)

Nguyễn Tấn Đại — 2013-05-11T18:36:49Z

(Tiếp theo phần 1 và phần 2)

***

Ấn tượng phong trào cuối cùng của thời học sinh lại là những trận bóng đá. Một đội tuyển trường suốt 3 năm gắn bó với nhau, hiểu nhau từng đường banh, từng bước chạy, với những Hoài Nam, Quốc Sơn, Minh Lít, Văn Thử, Út La (Xuân Duy), Trung Chánh, Hoàng Hải, Tấn Đại, Anh Tú, Đình Phiên, Nguyễn Ngọc,… đã ghi danh bằng chiến thắng oanh liệt tại giải đấu loại cấp huyện (bóng đá mini) chọn đội tham dự Hội khoẻ Phù Đổng tỉnh Lâm Đồng năm 1996.

Đội tuyển trường Lạc Nghiệp được thầy Thao, huấn luyện viên, giảng giải cho một buổi về bóng đá mini 7 người. Buổi học lí thuyết ngắn ngủi bắt đầu với một câu chuyện... ngôn ngữ, giải thích tại sao khi ném biên thì dân mình cứ hay gọi là "nu": trong trận đấu, khi banh lăn ra khỏi biên hai bên đều giành quyền ném biên về mình và cãi nhau "của tao", tiếng Pháp viết là "à nous", đọc là /à nu/, sau đó người ta quen miệng gọi luôn quả ném biên là "quả nu"... Sau đó là những điểm quan trọng về luật thi đấu 7 người, và cách xếp đội hình thi đấu. Buổi chiều chủ nhật vắng vẻ trong căn phòng gỗ phía sau dãy nhà A. Có lẽ là do nằm ngay vị trí cầu môn của sân Lạc Nghiệp thuở xưa, nên cả đội được thừa hưởng cái hồn của đội bóng lừng lẫy một thời...

Hai trường Thạnh Mỹ và Lạc Nghiệp xưa giờ “gờm” nhau như nước với lửa. Đội Bán công Dran thời ấy mới chỉ có 2 khối 10 và 11 nên chỉ xem như đội lót đường. Và quả thật, trận khai mạc giải tại khoảng đất trống bên hông Đài Tưởng niệm Liệt sĩ ở Thạnh Mỹ, đội Lạc Nghiệp đã đè bẹp đội Bán công Dran với tỉ số 5-0, bằng một quintuple (một người ghi cả 5 bàn) đầy ấn tượng. Trận tiếp theo, đội Lạc Nghiệp gặp đội Thạnh Mỹ vốn có một “danh thủ” tên Kiếm nổi tiếng chơi bóng cự phách, đang tràn đầy quyết tâm giành vé vô địch huyện để dự giải tỉnh. Trận đấu vừa mở màn, đội Lạc Nghiệp giao bóng, hai cú đẩy bóng đã chuyển chếch lên biên phải, Nguyễn Ngọc ào lên làm một quả trái phá bay thẳng vào lưới đội Thạnh Mỹ trước sự ngẩn ngơ của tất cả mọi người. Tỉ số 1-0 đã làm trận đấu trở nên căng thẳng kịch liệt. "Danh thủ" Kiếm không hổ danh là người hùng của đội tuyển Thạnh Mỹ, tả xung hữu đột nhiều phen uy hiếp khung thành thủ môn Hoài Nam, và cuối cùng cũng tìm được đường vào khung thành đội Lạc Nghiệp, gỡ hoà 1-1.

Trận cuối cùng hứa hẹn vô cùng quyết liệt, một bên quyết thắng bởi phải thắng đậm mới có mặt ở Đà Lạt, một bên sau thất bại nặng nề đầu tiên đã quyết không để mất mặt lần thứ hai dù với lực lượng rất mỏng… Do không đủ người, thầy Thao lại chính là người được phân công làm trọng tài, và thầy đã quyết thể hiện sự công tâm, không thiên vị cho đội nào để đáp ứng niềm tin của Ban tổ chức. Dưới áp lực phải thắng cách biệt từ 6 bàn trở lên mới giành được vé đi Đà Lạt, đội Thạnh Mỹ đã dẫn trước 3-0 với sự tung hoành của ”danh thủ” Kiếm. Nhưng trong một pha tấn công, đội Bán công Dran ghi được một bàn vào lưới đội Thạnh Mỹ, trọng tài thổi còi công nhận bàn thắng thì các cổ động viên quá khích nhao nhao phản đối vì cho rằng trước đó đội Bán công Dran đã phạm lỗi. Không khí trở nên căng thẳng. Một người đang ông nồng nặc mùi rượu (sau này nghe nói là người cá độ) xông vào đòi hành hung trọng tài. Ban tố chức vội can thiệp nhưng vẫn không làm lắng dịu tình hình, trọng tài phải được hộ tống vào một khu nhà tập thể gần đó để tránh mối đe doạ hành hung. Trận đấu gián đoạn. Vài ngày sau, Ban tổ chức quyết định xử thua đội Thạnh Mỹ, và cử đội Lạc Nghiệp tham dự giải tỉnh…

Tiếc là niềm vui đó đã không được biến thành hiện thực! Trong kế hoạch tham dự Hội khoẻ Phù Đổng năm đó, trường có hai đội tuyển bóng đá và điền kinh. Vì trường không đủ kinh phí nên chỉ cho một đội tham dự. Thầy Thao đề nghị cho đội bóng đá đi vì có khả năng đạt giải, còn đội điền kinh không mạnh, khó có thành tích cao. Nhưng quyết định của thầy hiệu trưởng vẫn là: đội bóng đá ở nhà. Đã có nhiều ý kiến đề nghị tự quyên góp để đưa đội bóng đi, nhưng rồi "áo sao qua khỏi đầu" và thầy trò đùa vui với nhau: chỉ vì không có tiền, nếu không đội tuyển trường đã có trong tay chức… vô địch tỉnh.

***

Bao tháng năm nơi xứ lạ quê người, nhiều lần cả năm trời biền biệt không về quê, trong lòng tôi vẫn luôn ngóng trông về miền cao nguyên bé nhỏ yên bình đó… Và còn ray rức hoài khi đọc lại những câu thơ con trẻ viết tự những ngày xa xưa ấy:

Hỡi những cánh chim bay xa!

Đừng quên mảnh đất nơi ta thành hình.

Công thành nơi chốn phồn vinh,

Chớ quên ngày tháng quê mình đợi mong.

(10/4/1996)

Mười chín mùa mưa nắng thấm vào nhau

Thành máu đỏ trong con cuộn chảy.

Mười chín mùa nghe thông reo gió hát

Thành tình yêu hòn đất đỏ sương mù.

Mười chín mùa dòng sông đứng không trôi,

Mang trong lòng những nỗi niềm tâm sự,

Người ta bảo sông quê thường chảy chậm,

Bấy đến nay sông ta vẫn im lìm.

Mỗi mùa qua mỗi đoàn thuyền đi xa

Theo cánh gió lênh đênh về phía biển

Nơi mưa và nắng đều mang nồng vị mặn

Mỗi mùa qua sao chưa thấy thuyền về!

(17/5/1997)

Xứ mình kẻ chợ người quê

Cánh chim mấy bận quy về cố hương?

(23/6/1997)

...

TP. HCM, tháng 3/2006

Thay lời kết

Đến đây là đoạn hồi ức về thuở học trò viết cách đây hơn bảy năm chấm dứt. Nhưng kỉ niệm thì còn nhiều, không chỉ trong mười tám năm tại Đơn Dương ấy mà cả bao nhiêu sự kiện về sau trong đời. Nhất định sẽ còn có dịp quay trở lại. Bởi, như cổ ngôn đã nói "ôn cố nhi tri tân", nếu quên đi hay không hiểu về quá khứ, sẽ khó biết được mình như thế nào trong tương lai.

NTĐ

Tháng 5/2013

Đơn Dương trong tôi (2)

Nguyễn Tấn Đại — 2013-05-10T19:37:17Z

(Tiếp theo phần 1)

***

Thời gian nối tiếp thời gian. Những kì thi nối tiếp kì thi... Cậu đứng vào hàng ngũ Đoàn. Cậu lên cấp III…

***

Đối nghịch với sự vận động của xã hội ngày càng năng động hơn, sinh hoạt Đoàn – Đội ngày càng ít thu hút, nhàm chán và… vắng vẻ. Dù sự nhiệt tình của thầy Phan Hồng Nghi – Bí thư Đoàn trường – là thấy rõ, nhưng suốt bốn năm năm trời không hề có một kì cắm trại. Đề nghị cắm trại toàn trường không được duyệt, thầy trò trong Ban chấp hành Đoàn trường quyết định đi cắm trại riêng. Dịp 26/3, thầy Nghi cùng các cán bộ Đoàn ở các lớp, kéo nhau được chừng mười mấy người, khiêng cây, khiêng bạt, khiêng xoong nồi, xô chậu,… kéo nhau vào Châu Sơn. Mới năm nào còn tưng bừng hội trại, còn cả cái gốc "cây thông cụt một thước" mà năm nào cô Yên Thao chưa kịp thổi dứt thông điệp Morse thì anh Vũ Thao đã nhảy vào giành được kho báu trước sự ngẩn ngơ tiếc nuối của bao nhiêu "chiên da Morse" như Đăng Khoa, Quốc Trí, Thanh Hiệp, Vỹ Hằng,… Giờ đây nơi này sao vắng vẻ lạ, với mấy thầy trò, dù cũng là một thế hệ kế tục không kém tài năng, với những Diệu Hiền, Hải Lynh, Vy Đan, Mỹ Hạnh, Thuý Ái,… Mười mấy thầy trò một căn lều, hiu quạnh và… buồn!!! Loay hoay dựng lều, làm bếp; lẻ tẻ vài ba trò chơi;… Rồi chiều trời đổ mưa, mấy thầy trò kéo nhau vào xin tá túc tại Nhà Dòng, vừa chia nhau mấy căn phòng trống, vừa thủ sẵn cây để… diệt sâu róm. Hai ngày một đêm cho một đợt cắm trại hết sức lạ kì cũng qua đi, mười mấy thầy trò như đoàn quân thất trận, thất thểu lội bộ trở về. Vui thì vẫn vui, nhưng lại man mác một nỗi buồn khó tả…

***

Sân banh Lạc Nghiệp lưu dấu giải đấu cuối cùng bằng trận chung kết giải trường giữa hai đội 10A và 10B. Đội 10A bị dẫn trước 1-0. Một quả bóng bổng câu lên, một cú đệm bóng sống tâng qua đầu hậu vệ cuối cùng của 10B, một bước xoay mình vượt lên, quả bóng chưa kịp chạm đất đã được bồi một phát thật căng xoay tròn tung lưới thủ môn Út La ngày nào vẫn chung đội bóng nhựa xóm Hai Bà Trưng. Bàn thắng gỡ hoà đẹp như mơ. Bàn thắng chính thức cuối cùng trên sân Lạc Nghiệp. Tiếp sau đó cho đến hết trận, thủ môn Đức (con bác Minh Chủ tịch) đầu gối quấn băng trắng gan lì bay lộn che chắn khung thành trước sức tấn công dữ dội của lớp 10B. Nhưng rồi bàn thắng ấy vẫn không đem được chức vô địch về cho lớp 10A, bởi chính "người hùng" ghi bàn thắng đẹp như mơ cũng là người đá hỏng quả luân lưu đầu tiên…

Những trận bóng sau đó đã được dời đến những địa chỉ mới: chân đập Đa Nhim, vừa đá vừa… né sỏi; đồi thông Cây số 2, vừa đá vừa… nghiêng theo mặt sân; sân Lạc Xuân, vừa đá vừa tập… lội nước mỗi khi bóng bay ra khỏi sân, rơi tòm xuống hố đào đất sét làm gạch… Một lần đội tuyển trường Lạc Nghiệp được mời giao lưu với trường Xuân Trường, chiều 3 giờ mới kéo quân đi vì không có xe đi, mãi mới tìm được một chiếc xe... tải. Đến nơi đã xế chiều. Hai bên ra sân vừa đá vừa… run tới tối mịt. Tiền đạo nổi danh Lý Quang (vừa ra trường, đi theo bổ sung lực lượng) đã giúp ghi bàn dẫn trước 1-0, nhưng không biết có phải vì cóng chân hay không mà hậu vệ Siêu (Lý Viễn Đông) phá một quả bóng bay cao lên trời và… rơi thẳng vào lưới đội nhà. Hoà 1-1, được bạn đãi một chầu bún, rồi thầy trò anh em cầu thủ cổ động viên tất tả lên xe tải lắc lư xuôi về Dran trong đêm tối... Suốt ba năm liền như thế, một thầy Bí thư – thầy Thao, một trò Phó Bí thư, cùng nhau tập hợp đội bóng trường, ngửa mũ quyên tiền, khi đạp xe đạp, khi thuê xe lam, thậm chí đi cả... máy cày, kéo quân đi đá giao lưu khắp xứ với các đội tuyển trường Xuân Trường (mời lên mời xuống vài lần nữa), Thạnh Mỹ, với các đội tuyển thôn xóm Lạc Xuân, Đường Mới, Hamasing,…

***

Với ước mơ ươm mầm từ thuở đứng bên cửa xem lén sinh hoạt Sao Nhi đồng, sự say mê được khơi dòng từ những ngày sinh hoạt Đội cuối cùng của cô Thao, óc hài hước nảy sinh từ người anh vô cùng hài hước Lê Tấn Tài, những kĩ năng rèn luyện được sau bao nhiêu năm trời gắn bó với các anh Đặng Huệ Chí, Trương Thành Được, những đợt tập huấn, hội trại, đại hội tưng bừng khắp huyện và tỉnh… những nỗ lực của anh chàng Phó Bí thư Đoàn trường nhỏ con đen thui vẫn không làm thay đổi được bầu không khí ngày càng chán của các buổi sinh hoạt Đoàn. Ngoại trừ những trò chơi tập thể luôn hấp dẫn và đầy tiếng cười thì cũng không còn gì để lại một dấu ấn về hiệu quả và ý nghĩa thực tế… Mãi đến năm 12, một "ân huệ" cuối cùng được chấp thuận: nhà trường đồng ý tổ chức cắm trại 26/3, nhưng chỉ cho làm ở sân trường, và phải để cả từ lớp 6 tới 12 tham dự. Sau 5 năm, mong ước tổ chức cắm trại đã thành hiện thực, nhưng lần này trách nhiệm nặng nề hơn với vai trò là người tổ chức. Rút những tâm huyết cuối cùng, chàng Phó viết một bản kế hoạch dài và chi tiết về các hoạt động trong đợt cắm trại học trò sau cùng của mình này (với sự góp ý bổ sung của cô Mai Hương Phụ trách Đội và các thầy cô khác).

Sân trường chật ních những lều và người. Các trò chơi nhỏ luôn hào hứng, đầy không khí cạnh tranh, và… buồn cười. Những cuarơ rùa thi thố nhau đua xe đạp chậm, những chiếc xe xì lốp đua nhau nhích từng… milimét, có người gần như đứng yên trên xe suốt mấy phút liền… Những đội 5 người thi nhau "mặc áo" bằng một vòng dây đường kính vừa thân người, choàng qua người từ trên xuống rồi từ dưới lên. Những cặp nam nữ 3 chân (cột mỗi người 1 chân vào nhau) thi đá bóng gôn chuột, chạy xốc xếch hết quần áo đầu tóc mà vẫn ghi được những bàn điệu nghệ. Rồi những trò truyền thống như nhảy bao bố, kéo co không bao giờ ngớt hào hứng, sôi động. Những bình hoa cắm thật đẹp. Những món ăn vừa gánh bếp núc đi vòng quanh khu trại, vừa vượt chướng ngại vật, vừa nấu nấu nướng nướng. Đặt bếp xuống chưa kịp nóng sân, còn đang chúi đầu thổi lửa thì còi nổi lên, khói bay um, lại tất tả vừa chạy vừa nấu…

Chiều về, các đội thi nhau làm báo trại (trang trí trên lều) còn chàng Phó cùng anh bạn Thanh Lâm lúi húi chuẩn bị lửa trại. Xếp củi xong thì trời chạng vạng, lại phải giữ bí mật về cuộc rước lửa nên phải chờ trời tối mới căng dây rước lửa. Thật không may, sợi dây thép dài căng từ trên lầu xuống đất bị gấp khúc một chỗ. Một chỗ duy nhất mà không phát hiện ra… Cả trường tập trung vòng quanh khu lửa trại. Đêm tối. Đèn điện tắt hết. Ngọn lửa xuất hiện từ trên cao. Mọi người ồ vang. Ngọn lửa từ từ trượt xuống, trượt xuống trong bài gọi rước lửa của thầy Hiệu trưởng Lê Thanh Hợi vang vang trầm hùng hơi thở núi rừng. Nó trượt xuống giữa chừng rồi... đứng yên. Ngay chỗ gấp khúc duy nhất. Mặc dây rung. Mặc bài gọi rước lửa hào hùng. Mặc đám đông hò reo. Nó vẫn đứng yên. Chàng Phó nóng đỏ mặt mày… Giải pháp cuối cùng: ngọn lửa đứng yên từ xa, và ngọn đuốc tay châm bùng lên ngọn lửa trại rực hồng… Cũng ấn tượng nhưng không thành công mĩ mãn…

Thời gian còn lại của đêm là thời gian giao lưu. Những lời ca, tiếng hát, tiếng đàn,… ấm áp trong đêm cao nguyên tháng ba. Không hiểu sao đêm tháng ba năm ấy lạnh buốt. Cậu Phó cả ngày lo tổ chức, không có mấy thời gian về lều của lớp mình, chỉ tranh thủ được lúc ăn trưa và ăn tối… Giờ thì lạnh tê người và khan cổ… Mà cậu chỉ mặc mỗi chiếc áo sơ mi đồng phục Hội Liên hiệp Thanh niên ngắn tay, và chiếc áo len "ba lỗ" (không cổ áo, không ống tay). Niềm vui làm cậu quên đi mệt mỏi, nhưng đến 2 giờ khuya thì cái lạnh quả là không chịu xiết. Cậu run lập cập. Thầy Hoàng và mấy người bạn bảo cậu vào phòng giáo viên nghỉ, để ngày hôm sau còn trò chơi lớn. Trong phòng bớt lạnh hơn, lại có đống lưới bóng chuyền để gối đầu và… ôm cho ấm. Nằm trên cuộn lưới ấy cậu êm đềm chợp mắt…

Buổi sáng hôm sau, theo đúng quy luật cắm trại là buổi chơi trò chơi lớn. Mỗi đội 10 người (trừ lớp 6 và lớp 7) dự thi. Những người ở lại tiếp tục làm báo trại. Các đội trò chơi lớn tập hợp lại theo tín hiệu chữ T ("tè" trong tín hiệu Morse). Cậu Phó giờ đây đứng trên cao, thay vị trí cô Thao ngày xưa đứng bên "cây thông cụt một thước". Tiếng còi thổi Morse vang lên. Cấp 1. Không ai kịp giải. Cấp 2. Một vài nhóm chạy lên báo cáo và được phép đi. Cấp 3. Vài đội nữa xuất phát. Cấp… thật chậm… Tất cả được đi. Hành trình trò chơi lớn qua 5 chặng: 1. Xuất phát tại trường. Nhận tín hiệu Morse - 2. Chạy xuống Đường Mới Trong, vòng qua đường ray xe lửa. Giải mật thư bằng vòng đồng hồ. – 3. Tiếp tục theo đường xe lửa xuống chân cầu xe lửa, ra bờ sông. Trò chơi thử thách. – 4. Chạy men theo sông, lên cầu xe hơi, xuống lại bờ sông. Trò chơi thử thách kết hợp mật thư: mỗi đội một cặp nam nữ cõng nhau lội xuống nước, người dưới chỉ để ló đầu, người trên tranh lấy bong bóng có thông điệp mật thư hoá học (theo nguyên tắc là kỵ nước, cần tránh làm bể bong bóng hay thấm nước, và giải bằng cách hơ trên ngọn lửa nóng). Chỉ vài đội đảm bảo được yêu cầu này, dĩ nhiên các đội khác bị trừ điểm. – 5. Các đội chạy về lại cổng trường thì bị… anh Phó chặn lại ngay cổng. Cổng bị chốt bên trong, dưới chân cổng hở cách mặt đất một khoảng chừng hơn gang tay. Đội trưởng báo cáo tới trạm xong thì được yêu cầu cho toàn đội… chui qua cổng vào trong chờ nhận Morse tìm kho báu. Cô bé Tâm Hoài (ở Châu Sơn) người hơi… phương phi, vừa chui qua vừa than "Anh Đại ác quá!"… Rồi tất cả đều chui qua lọt cả, người vừa ướt nhẹp nước sông, giờ lại lấm lem đất cát…

Qua cổng, tất cả các đội tề tựu, chuẩn bị truy tìm kho báu. Thông điệp Morse "BÀN THỜ NGOÀI AO" được phát đi. Cấp 1: tất cả ngồi… ngẩn tò te. Cấp 2: vài đội chạy lên báo cáo. Thông điệp mật thư cuối cùng được truyền đạt: "Bây giờ cho cả đội xếp thẳng hàng, số lẻ ngồi số chẵn đứng, tìm nơi giấu kho báu theo thông điệp đã nhận." Mấy cái đầu chụm lại chau mày. Cú này quả là khó, không bị lộ liễu như vụ "CÂY THÔNG CỤT MỘT THƯỚC" năm xưa!… Người đưa ra kiểu mật thư "ác chiến" này là thầy Tùng ở trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt, chuyên gia về kĩ năng sinh hoạt của tỉnh Lâm Đồng, mà cậu Phó đã là người đầu tiên giải được ở Trại tập huấn Cán bộ Đoàn cấp tỉnh hồi đầu năm lớp 10. Khi tất cả giải được tín hiệu Morse và vận dụng mọi cách giải cái mật thư này, ai nấy vẫn lắc đầu chào thua. Cho tới khi có người bật mí "Thầy Thao đang giấu cái gì trong phòng kìa" thì kho báu mới được phát hiện. Số lẻ ngồi, chỉ còn số chẵn đứng, tức là "Thờ-ao Thao"…

Đó cũng là sự kiện ấn tượng cuối cùng trong cuộc đời sinh hoạt Đoàn-Đội của cậu Phó ngày nào… Bởi từ đó về sau, cậu không còn tìm đâu thấy được cái chất vô tư, nhiệt tình và say mê quên mình như thời ấy. Cậu đã may mắn có cả một quãng thời gian ngưỡng mộ và tiếp xúc, và học hỏi những thế hệ anh chị Đăng Khoa, Minh Khoa, Thanh Hiệp, Vỹ Hằng, Ngân Hà, Quốc Trí,…; được khai tâm và dìu dắt bởi những người phụ trách gạo cội như cô Thao, anh Tài, anh Chí, anh Được, thầy Tùng,…; có những người thầy, người cô luôn tin yêu và động viên, thậm chí cùng san sẻ (dù cậu có không ít những lỗi lầm của tuổi học trò): thầy Bạch, cô Thâm, thầy Nghi, thầy Thao, cô Mai Hương,…

(Xem tiếp phần 3)

Đơn Dương trong tôi (1)

Nguyễn Tấn Đại — 2013-05-09T12:26:52Z

(Bài viết từ lâu, nay mới tình cờ tìm lại được, cảm xúc như vẫn còn mới nguyên. Chỉ chỉnh sửa lại vài chỗ mang tính kĩ thuật.)

Ngày nảy ngày nay, có một anh chàng ngồi nhớ chuyện ngày xưa...

***

Ngày xửa ngày xưa, ở một vương quốc nọ giữa núi rừng cao nguyên, có một cộng đồng sinh sống trong một thung lũng nhỏ, có con sông Đa Nhim chảy ngang. Con sông tương truyền là dòng nước mắt của nàng Hơ Bian khóc chồng Ka Lang đi kiện trời cứu dân không thành... Bác sĩ Yersin trên hành trình khám phá cao nguyên Lang Bian đã đi ngang vùng đất đó. Đứng trên cao nhìn xuống, thung lũng đầy mây trắng bay. Và ông gọi nó bằng một cái tên thân thương: Thung lũng Mây...

Có một cậu bé đã sinh ra và lớn lên trong Thung lũng Mây từ những ngày gian khó, với những bữa cơm độn bo bo, khoai mì, với bếp lò đốt củi khói đen um, nhọ nồi kìn kịt,... Cuộc sống nghèo khổ nhưng vẫn đong đầy hạnh phúc, lòng cậu vẫn lồng lộng gió mát và mây trắng bay giữa bầu trời xanh...

Tuổi thơ cậu đã trôi qua với những món ăn dân dã mà đầy ấn tượng: sữa đậu nành bà Tương đường Hai Bà Trưng, bánh nậm của một cụ già trên dốc quận, bánh hỏi bà Ba,... Còn những quán "xịn" hơn như nem nướng bà Tư Nhựt, phở Tư Lén, quán Thanh Đạm,... thì cậu chỉ dám đi ngang liếc nhìn...

Tuổi thơ cậu cũng đong đầy những buổi văn nghệ. Một "ca sĩ" Thông thợ may với "Mùa xuân trên những giếng dầu". Một Khánh Linh với "Lá xanh". Một Tường Khuê với "Hôm nay mẹ trực đêm". Rồi những giọng ca một thời oanh liệt như Minh Khoa, Đăng Khoa,… Hay một Lê Tấn Tài với "Lão hà tiện" chỉ tay vào... bóng đèn và khán giả khóc bù lu boà loa "Các người có lấy tiền của ta không?" Một Thuỵ Khanh trong vai nàng Mỵ Nương, mặc váy trắng thêu ren, đứng giữa cuộc giao tranh giữa hai chàng Sơn Tinh - Thuỷ Tinh. Một hoạt cảnh "Nhổ cải lên" đơn sơ, giản dị mà đầy xúc động. Một Lâm Vũ Thao tha thiết giọng người cha dặn dò con trước khi tự thiêu phản đối chiến tranh: "Êmili, con! Đi cùng cha! / Mai khôn lớn con thuộc đường khỏi lạc / Đi đâu cha? – Ra bờ sông Pôtômát / Xem gì cha? – Không, con ơi! Chỉ có Lầu Ngũ Giác…" Những bài ca, những điệu múa, những vở kịch ngắn,... đậm đầy chất nghệ sĩ, những buổi diễn văn nghệ trường học vẫn chật kín khán giả trong rạp Đa Nhim...

Cũng cái rạp Đa Nhim bé nhỏ (thuở ấy rộng lớn vô cùng với một cậu bé con) ngày nào vang vang mỗi chiều tiếng rao của chú Bảy Cảnh "Tối hôm nay Rạp Đa Nhim hân hạnh giới thiệu bộ phim..." Những bộ phim một thời vang bóng, từ Việt (Ván bài lật ngửa, Biệt động Sài Gòn, Ông Hai Củ, Người trong cuộc, Mùa gió chướng, Đứa con ông thứ trưởng,...) đến Liên Xô, Tiệp Khắc, Rumani (Công chúa Arabella, Những bông hoa thần kì, Ba người khổng lồ, Cô bé Maika từ trên trời rơi xuống, Bông hồng vàng...) đến Ấn Độ (Truyền thuyết tình yêu, Hai anh em,...) rồi Anh, Mỹ (Mặt trời đỏ, Hiệp sĩ Ai-van-hô,...) Những bộ phim chiếu xè xè tiếng máy trên đầu, những chớp bóng trên màn hình vải trắng cũ kĩ, những bóng đầu người đi qua đi lại thấp thoáng,... Những câu chuyện phim sống động hẳn lên với giọng thuyết minh truyền cảm của chị Lan,... Cũng cái rạp Đa Nhim bé nhỏ ấy những ngày đầu xuất hiện video, người ta đã chen chúc, giành giật nhau để mua cho bằng được vé xem "Khổng Minh Gia Cát Lượng", rồi "Cuộc chiến đấu một mất một còn", "Selena nữ chúa rừng xanh", "Tarzan người rừng",... Ngày nay rạp Đa Nhim vắng vẻ, lạnh lẽo, còn đâu những ngày nóng bỏng một thời [1]...

Cậu bé lớn lên cùng với sự đổi thay của cuộc sống xã hội. Những trận bóng đá cuồng nhiệt giữa đội tuyển huyện (với những tên tuổi Tỉnh, Dũng phè, Tuấn bơ, Tuấn voi, Tuấn Phan, Hiếu, Đạo, Công Vinh,...) thi đấu không thua kém những đội tuyển về sau đã thành danh như Phú Khánh, Công an Hải Phòng, Phòng Không,... khán giả tràn lấn cả đường biên hoảng hốt thụt lùi mỗi khi bác Ba Dân cầm cây đi ngang qua quất vùn vụt, trong tiếng bình luận sôi nổi của chú Phát trên khán đài ghép bằng những cây gỗ,... tất cả đã đi qua dần, nhường lại cho những buổi đá banh học trò, thôn xóm, rồi dần dần sân cỏ bị cày lên mà vẫn không xoá đi được niềm đam mê mỗi chiều trên mặt sân gập ghềnh khấp khễnh những cậu bé xoay vần với quả bóng tròn dù nắng đốt mưa dội,... Những trận đấu bóng da chưa đủ, dẫn đến những trận bóng nhựa trên sân trường nóng bỏng giữa các lớp, trên mặt đường Hai Bà Trưng giữa bọn trẻ "khóm I" và "khóm II", thủ môn Hồ Bá Doanh (miệng còn "nhễu" nước miếng) bay lộn ào ào, đầu gối tươm máu quyết bảo vệ khung thành của đội "khóm I" (cùng với Mikhailitchenko Út La, Zavarov Đại , Bin, Quốc, Hào,... trước sự công phá của các cầu thủ "khóm II" như Việt, Vũ, Bé,... đôi khi chen cả nữ cầu thủ Mai "dế nhủi").

***

Ở trường học những năm cấp I, cậu bé đã thèm thuồng đứng bên cửa lớp xem các anh chị Đăng Khoa, Minh Khoa, Thanh Hiệp, Ngân Hà, Vỹ Hằng, Vũ Thao,... sinh hoạt sao nhi đồng với các học sinh lớp 3 thuộc hàng ngôi sao (do cô Khanh chủ nhiệm) như Minh Thy, Bin, Quốc, Bá Doanh,... với những trò vui không thể tả, cả "thằng cu Dê" đứng bên ngoài coi lén cũng bị đưa vào trò chơi,... Và niềm đam mê ấy đến mãi lớp 5 cậu mới có được cơ hội tham gia khi được kết nạp Đội.

Kể từ khi vào Đội, cậu say mê với những buổi sinh hoạt, tập bài hát, học Morse, giải mật thư,... Cậu trở thành một anh chàng lớp trưởng "kỉ luật thép", thầy chủ nhiệm Tạ Quang Đông bận việc riêng không đến lớp thường xuyên mà lớp cậu vẫn cứ đứng nhất. Cậu bé lớp 6 trở nên say sưa với tờ Khăn Quàng Đỏ và những buổi nói chuyện, tập giải mật thư với anh Phát Huy (lớp 8)... Những đợt trại hè, Đại hội Cháu ngoan Bác Hồ trôi qua với bao nhiêu niềm vui tích tụ. Một đợt cắm trại toàn trường, khối 6 chỉ được cử đại diện lớp tham dự, chơi trò chơi lớn chạy lòng vòng trên đồi thông, tín hiệu cô Lâm Nguyễn Yên Thao (Tổng phụ trách Đội) truyền đạt là "Đi nhanh lên", đã được một anh bạn cùng lớp là Phong (nhà nem chả Ngọc Thuyền) mách nước "Thầy Lẹ đang nằm ngậm lá thông trong kia kìa" [2]... Lại tiếp nối những buổi sinh hoạt chất chứa nhiều tâm sự của cô Thao, người cậu hết sức ngưỡng mộ. Cô hay có những thông điệp Morse mang nhiều tâm tư như "Con tim có những lý lẽ riêng của nó mà lý trí không hề biết tới"... Cậu trẻ con có biết gì đâu, chỉ thấy hay hay mà khắc ghi trong tâm khảm. Cho tới một ngày cậu bé lớp 7 đứng tẩn ngẩn tần ngần bên trong cổng trường nhìn cô phụ trách của mình mặc áo cưới trong đám rước dâu thì trong lòng... buồn vô hạn, bởi từ đó cậu sẽ không còn dịp được cô hướng dẫn sinh hoạt, cắm trại, thổi Morse, giải mật thư,...

Thời ấy, cậu cũng không quên những kỉ niệm thầy Lâm Nguyên Thao đã cho lớp cậu chúi đầu giải thế cờ vua "Nước chiếu thắt cổ"...; rồi thầy Lê Công Quý Bí thư Đoàn trường kể cho Đại hội Liên Đội câu chuyện Khổng Tử "lễ phép" với một cậu bé đầy ấn tượng. Ấn tượng còn kéo dài tới buổi thầy dạy chụp hình cho các anh chị lớp lớn trong đồi thông mà cậu đi cắm trại tình cờ gặp được (và đam mê). Tới tận kì dự Hội khoẻ Phù Đổng huyện, đội trường nhà bị bắt ép, thầy tranh cãi để giành lại quyền lợi cho kì được...

Sau khi cô Thao, thầy Quý đi xa, cô Xuân Hương (em thầy Nguyễn Xuân Tiến) thay thế làm Tổng phụ trách Đội, thầy Trương Như Bạch làm Bí thư Đoàn, những buổi sinh hoạt Đội, những hôm chuyện trò tâm sự trong căn phòng tập thể nhỏ bé bên hông chợ, nồng ấm tình cảm và niềm tin... Mang bài thơ Đường của Đào Tiềm "Khứ niên kim nhật thử môn trung / Nhân diện đào hoa tương ánh hồng / Nhân diện bất tri hà xứ khứ / Đào hoa y cựu tiếu đông phong" mà đố và giảng giải cho cậu học trò lớp 8, thầy Bạch như vận chính bài thơ ấy vào mình...

Chẳng bao lâu sau cô Xuân Hương đi xa. Thầy Bạch u buồn... Mùa hè, mùa Trại hè cháu ngoan Bác Hồ. Anh Đặng Huệ Chí chở cậu trên chiếc xe Simson vào Thạnh Mỹ, đến Lạc Bình gió thổi ngược quá mạnh, xe... chạy không nổi, hai anh em phải trèo xuống vừa đẩy vừa đạp máy vừa... dắt bộ. Rồi vị trí của cô Xuân Hương cũng được thay thế bằng một người con của đất Đơn Dương nhiều năm đi xa (Lâm Hà) quay trở về: anh Lê Tấn Tài.

Những buổi chiều hè vắng hoe, ba cây phượng đỏ hoa rơi lả tả sân sau của trường (giờ vẫn còn một cây ở trường Bán công Dran [3]). Không người mở cửa. Mấy anh em xách đàn ghi ta, mở cửa sổ trèo vào phòng, lấy giấy lót mặt bàn, ngồi nghêu ngao hát những bài hát vui tươi... Một ngày nọ, anh Tài hẹn 1:30 chiều lên sinh hoạt tại trường Bồ Đề (đối diện chùa Giác Hoàng). Cả nhóm lò dò lên tới nới. Sân trường vắng hoe. Từ ngoài cổng nhìn vào chỉ có cái container sắt cũ kĩ nằm im lìm. Chàng Vũ Dũng (con thầy Sanh) xớn xác giỡn, nói to: "Tài 'tai teo' (xin lỗi anh Tài, nhưng chuyện có thật!), sao em hẹn tụi anh một rưỡi mà giờ em chưa tới?" Năm giây sau, anh Tài lù lù đi ra từ sau cái container , miệng ngậm cọng cỏ gà rung rung đắc chí: "Dũng! Em vừa nói gì vậy?" Thế là anh bạn tội nghiệp chịu phạt thụt xì dầu ná thở... Và nhiều câu nói đùa của anh Tài mùa hè ấy đã trở thành... bất hủ: "Liên! Em có đồ lót không?" (vì bàn ghế mùa hè bụi bám, phải lấy giấy lót trước khi ngồi), hay "Thích Mỹ Trân! Giả sử anh là người cuối cùng của em..." (trong một trò chơi, phải chia phe xếp hàng đếm thứ tự, trong đó có phe của Tăng Bảo Trân)...

(Xem tiếp phần 2)

[1] Đến năm 2012 thì rạp Đa Nhim đã bị cháy rụi, chỉ còn trơ lại bãi đất trống. (NTĐ)

[2] Cả bạn Phong và thầy Lẹ giờ đều đã mất. (NTĐ)

[3] Ở thời điểm 2006. Còn hiện nay, trường Bán công Dran đã đổi tên thành Ngô Gia Tự, xây mới hoàn toàn và không còn vết tích gì của những cây phượng xưa. (NTĐ)

Xe buýt

Nguyễn Tấn Đại — 2008-05-16T05:11:10Z

Xưa nhỏ nghèo, đi Đà Lạt Sài Gòn đều khó khăn. Xe con cóc chất đầy người và hàng hoá, chạy cà rịch cà tang như không muốn tới nơi. Khách khó chịu mà chẳng dám hó hé nửa lời, nhiều lắm cũng cự nự vài câu rồi ngậm bồ hòn làm ngọt...

Đi học về, từ nhìn ngắm thế giới và bầu trời bao la chui tọt lại vào những chiếc xe con cóc, tự dưng thấy rầu. Sao nhà nước không tập hợp xe con cóc lại, cho chạy theo giờ giấc đàng hoàng như xe buýt, có chặng, có trạm, có vé, có giá hẳn hoi; khi có nhiều khách nhiều vốn rồi thì nâng cấp xe lên thành xe buýt hiện đại máy lạnh ghế nệm rộng rãi êm ả... Đúng là một ý tưởng đầy lãng mạn của một chàng trai trẻ mang bao ước mơ làm thay đổi cuộc sống, vừa bước chân ra khỏi mái trường, còn quá sớm để có thể hiểu được sự phức tạp của đời sống, của các mối quan hệ kinh tế và quyền lực...

Năm năm sau, các “đại gia” đã làm được điều thực tế hơn ý tưởng lãng mạn kia. Những chuyến xe buýt rải khắp tỉnh, đẩy dần những chiếc xe con cóc lùi vào kí ức dĩ vãng. Bộ mặt cuộc sống thay đổi. Con người ta sau khi đã dễ tìm được phương tiện lo cái ăn no cái mặc ấm, thì bắt đầu chú ý đến ăn gì cho ngon mặc gì cho đẹp. Khách hàng trở thành thượng đế. Mà thượng đế thì không thể hài lòng mãi với xe con cóc dằn xóc nhồi nhét kinh người. Các anh chị cán bộ công chức, các bác nông dân, các bà các cô buôn hàng chuyến, các em học sinh áo trắng quần xanh hay áo dài thước tha,... tất thảy đều quen dần với những chuyến xe buýt. Chạy, dừng, lên, xuống, đến, đi... tất thảy đều... hơi thong thả (!) Chỉ hơi thôi, bởi xe buýt chỉ mới xuất hiện trong đời sống miệt quê chưa tròn năm, cái thong thả cần có của nó chưa thể đạt tới độ chín. Nhưng thế đã là đạt! Người ta nói cái xứ ấy tuy nằm trong hóc hẻm, có vẻ quê mùa nghèo nàn nhưng cái cốt lại rất sang cả, không thua gì các thành phố lớn. Đồ ăn thức uống là một. Xe buýt này nữa cũng là một minh chứng.

Chỉ là cái cốt sang cả, nhưng cái vẻ vẫn còn mờ nhạt. Các bác tài hay anh chị bán vé, nhiều người rất niềm nở, nhiệt tình, lễ độ, như luôn khắc ghi trong lòng câu khẩu hiệu “Chất lượng là danh dự” dán rõ mồn một trên xe. Nhưng cũng có những người, dù vẫn nhiệt tình, xởi lởi, trách nhiệm, dễ quát tháo, to tiếng, cau có với hành khách. Người ta đi chưa quen, ừ thì thôi chịu khó ân cần nhẹ nhàng giải thích. Có lẽ, cả các bác tài hay người bán vé đều chưa quen cả! Ừ, thì thôi, từ người nông dân cầm cuốc công nhân cầm búa bước thẳng lên người nhân viên dịch vụ, cũng cần có đủ thời gian để thích nghi. Từ bác nông dân anh công nhân cô thương buôn chị viên chức em học sinh đơn giản chân chất miệt quê bước thẳng lên thành người thụ hưởng dịch vụ đô thị, cũng cần có thời gian thích nghi. Có qua có lại vậy mà!

Vả lại, do cả đời sống xã hội nữa! Xưa kia học trò dưới “mái trường xã hội chủ nghĩa” vẫn thường được dạy lên xe phải nhường chỗ cho người già, phụ nữ, trẻ em, dù có mấy dịp được đi xe khách, còn xe buýt thì chỉ là giấc mơ xa xôi. Nay đùng một cái xe buýt tràn ngập, thế là cứ ùa lên tranh nhau cái ghế ngồi, được phần ta chả cần biết phần người. Ngoài xã hội tranh nhau thế, trong xe buýt làm sao khác đi được! Dù là một anh viên chức trung niên, một bạn thanh niên khoẻ mạnh, ai cũng điềm nhiên ngồi, khoanh tay ngó lơ qua cửa sổ, dù một cụ già mới bước lên, một em nữ sinh đang ôm cột đứng cạnh... Đừng nói ở quê, ngay ở cái thành phố lớn nhất nước cũng thế thôi! Cả nước đều làm thế, nên chuyện đương nhiên phải làm thành ra chuyện lạ. Một chị phụ nữ giật mình khi có người đứng lên mời chị ngồi, và hoảng hốt từ chối, nhất quyết lom khom giữa đường đi. Một em nữ sinh bẽn lẽn mắc cỡ lắc đầu, dù có một nụ cười tử tế mời ngồi vào ghế. Có người ngồi trên xe cứ hết đứng lên lại ngồi xuống mỗi lượt xe dừng khách lên. Vài cặp mắt mỉm cười ủng hộ. Vài cặp mắt ơ hờ ngó lơ. Vài tia nhìn khó chịu đồ làm màu... Đủ loại thái độ có thể có trước một việc đương nhiên phải làm. Việc đương nhiên phải làm nhưng nếu không đủ bản lĩnh, hay nôm na là dám biến thành người khùng trong thời đại của mình, thì không phải ai cũng dám làm!

Đứa cháu trai lên lớp bảy, chân tay lòng ngòng. Nó vẫn đi học bằng xe buýt. Hỏi con lên xe có nhường chỗ cho bạn nữ không. Ỏn ẻn cười. Con phải nhớ điều này: lên xe buýt, người trẻ phải nhường chỗ cho người già, người lớn phải nhường chỗ cho trẻ em, người nam phải nhường chỗ cho người nữ. Nhưng không có chỗ, ai cũng ngồi hết mà. Không ai làm thì con vẫn cứ làm, đàn ông thanh niên mà, đúng không. Ỏn ẻn cười. Bài học dưới “mái trường xã hội chủ nghĩa” xưa người ta đã quên mất. Nhưng bài học làm con người chân chính và văn minh thì vẫn còn mãi với cuộc đời...

Sài Gòn, ngày 19/09/2007